Geografisch thema

Handzameplein

ID: 12953   URI: https://id.erfgoed.net/themas/12953

Beschrijving

Dorpsplein gelegen op de kruising van Kronevoordestraat/ Edewallestraat en Werkenstraat/ Handzamestraat. Vóór de fusie van 1977 heet dit plein "Marktplaats". In 1910 vermeld als "de Plaats". In de 19de eeuw (oprichting in 1815, marktoctrooi in 1842) tot aan de Tweede Wereldoorlog vindt er een bloeiende "vrijdagmarkt" voor boter, eieren, vlees, textiel en ijzerwaren plaats. De huidige constellatie van het Handzameplein gaat grosso modo terug op deze van de Atlas der Buurtwegen (ca. 1844, cf. illustratie giswest).

Rechthoekig plein met westelijke uitloper rond de Sint- Hadrianuskerk (cf. Handzameplein z.nr.), tevens een doodlopende steeg tussen nrs. 3 en 8. Rondom het plein en rondom de kerk aaneengesloten bebouwing. Deze situatie gaat minimaal terug op de het kadasterplan van P.C. Popp (ca. 1850) (cf. historische kaarten na de dorpsinleiding). Op de Ferrariskaart (1770-1778) daarentegen is de kerk omwald, evenals de ten zuiden ervan gelegen pastorie (cf. Kronevoordestraat nr. 2-2A). Op een plan van 1862 is de kerk nog omgeven door het kerkhof.
In de periode 1887-1894 wordt de kerk vergroot en hersteld, de vieringtoren wordt onder meer voorzien van een bakstenen spits.

Na de Eerste Wereldoorlog wordt de kerk herbouwd naar het oude model, en wordt het kerkhof hernomen. Het kerkhof is minimaal begin van de jaren 1970 opgeruimd. In de literatuur wordt gesteld dat dat Handzame na de Eerste Wereldoorlog een ruimer marktplein krijgt, maar dit komt niet overeen met het kaartenonderzoek (zie boven).

Benevens de gotische wederopbouwkerk is het voormalig gemeentehuis (cf. Handzameplein nr. 1) een erg beeldbepalend eclectisch gebouw met neogotische inslag. Dit gemeentehuis van 1903 wordt gedurende de Eerste Wereldoorlog zwaar beschadigd en tussen 1919-1922 heropgebouwd naar de vooroorlogse toestand. Het huidige gebouwenbestand van het plein bestaat deels uit 19de-eeuwse burgerhuizen van twee bouwlagen onder zadeldaken, na de beschadiging tijdens de Eerste Wereldoorlog worden de lijstgevels voorzien van een gecementeerd parement (cf. Handzameplein nrs. 3, 11). Nr. 8 krijgt na de oorlog een (ver)nieuw(d) geelbakstenen parement. Nrs. 9-10 zijn lage in kern 19de-eeuwse huizen van anderhalve bouwlaag onder zadeldak, na de Eerste Wereldoorlog worden ze voorzien van een gecementeerd parement (cf. Handzameplein nrs. 9-10). Een aantal gebouwen zijn volledig herbouwd na de vernietiging van de Eerste Wereldoorlog: het gemeentehuis (zie boven), het hoekpand met de Handzamestraat (cf. Handzameplein nr. 2) en de onderpastorie met jaarsteen "A.D. 1923" (cf. Handzameplein nr. 12). Deze laatste twee gebouwen worden gekenmerkt door een geelbakstenen wederopbouwarchitectuur met trapgevels. Nr. 26 is een ca. 1925 heropgebouwde herberg met inslag van de art deco, cf. het fronton en het siermetselwerk. Rond de kerk, burgerhuizen uit het eerste en tweede kwart van de 20ste eeuw: nr. 21 als klassiek roodbakstenen huis (cf. Handzameplein nr. 21), nr. 22 met geelbakstenen parement en gevelbrede erker uit de jaren 1930. Ten westen van de kerk enkele lage arbeidershuizen onder zadeldaken, verbouwd karakter (onder meer nr. 13).

Op het Handzameplein herinneren het oorlogsgedenkteken (cf. Handzameplein z.nr.) en de gedenkplaat (cf. Handzameplein nr. 1) voor het 20ste Linieregiment eveneens aan de Eerste Wereldoorlog. De pomp met banken (cf. Handzameplein z.nr.) en de retrolantaarnpalen kaderen in de heraanleg van het plein in 1998.

DE FLOU K., Woordenboek der toponymie van westelijk Vlaanderen, Vlaamsch Artesië, het land van den Hoek, de graafschappen Guines en Boulogne, en een gedeelte van het graafschap Ponthieu, Deel XII, Brugge, 1931, kolom 781.
LOWIE M., Geschiedenis van de Handzamevaart te Handzame, in Jaarboek van de heemkundige kring "Crekel Beke", Kortemark, 1989, p. 98-99.
LOWIE M., Handzame 1801-1976 dit was onze gemeente, Aartrijke, 1994, p. 5, 51-53, 64, 134, 135, 158 (iconografie).
WERBROUCK M., Oude en nieuwe straten te Kortemark na de fusies, s.l., 1978, p. 34.


Bron     : Vanneste P., Baert S. & Creyf S., Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie West-Vlaanderen, Gemeente Kortemark, Deel I: Deelgemeente Kortemark en Handzame, Deel II: Deelgemeenten Werken en Zarren, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen WVL42, (onuitgegeven werkdocumenten).
Auteurs :  Agentschap Onroerend Erfgoed


Relaties

  • Omvat
    Berging voor processiemateriaal

  • Omvat
    Bronzen gedenkplaat voor het 20ste Linieregiment van de Eerste Wereldoorlog

  • Omvat
    Burgerhuis en herberg 't Bloemenhof

  • Omvat
    Burgerhuis uit het eerste kwart van de 20ste eeuw

  • Omvat
    Distilleerderij

  • Omvat
    Dorpspomp

  • Omvat
    Eenheidsbebouwing van twee dorpswoningen

  • Omvat
    Gemeentehuis van Handzame

  • Omvat
    Halfvrijstaande burgerhuis

  • Omvat
    Herberg Het Damberd

  • Omvat
    Herenwoning met achterliggende bedrijfsgebouwen

  • Omvat
    Hoekpand met nutsgebouw

  • Omvat
    Oorlogsgedenkteken voor de slachtoffers van de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

  • Omvat
    Parochiekerk toegewijd aan Sint-Hadrianus

  • Omvat
    Pastorie

  • Omvat
    Witstenen Heilig Hartbeeld