Geografisch thema

Beerse

ID: 13744   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13744

Beschrijving

Verstedelijkt woondorp in het randgebied van Turnhout, met omringende landbouw- en industriezones en voormalige gemeente Vlimmeren aan zuidwestzijde. Oppervlakte: 2805 hectare. Inwoners: circa 12.730.

Behalve de dorpskom telt de gemeente verschillende gehuchten (Scheyltjenseinde, Veld, Oosteneinde, Heilaar, Ginnekenshoek, Luisterborg, Ekstergoor, Hout en Baan). Van oost naar west wordt ze doorsneden door de steenweg Turnhout-Antwerpen en het kanaal Dessel-Schoten; de belangrijkste natuurlijke waterloop is de Laak, die zijn oorsprong neemt op het Oosteneinde.

Beschermd landschap de Schrieken gelegen in de zuidwestuithoek van de gemeente, nabij de "Lilse Bergen"; gevarieerd geheel van loof- en naaldbossen, broekbossen, laagveenmoeras, rietland en een paar zeer waardevolle blauwgraslanden; eigendom van de gemeente en vzw De Wielewaal.

Een aannemelijke verklaring voor de plaatsnaam afgeleid van "bar", woest, weinig begroeid stoelt allicht op de onvruchtbare zand- en leembodem; een tweede mogelijkheid, waarbij onder "beer" een moerassige beek wordt verstaan, is een verwijzing naar de Laak. De vondst, anno 1880 in een steenbakkerij aan de Kattespoel, van een versteende uitgeholde eik, gebruikt als waterput, en een urne van gebakken aarde, zou op een Gallo-Romeinse nederzetting kunnen duiden.

De geschiedenis van Beerse en Vosselaar verliepen in grote mate parallel. Beide vormden één heerlijkheid, deel uitmakend van het Land van Turnhout, toen dit in 1347 als bruidsschat aan Maria van Brabant in pand werd gegeven. Na haar dood, in 1399, werd het Land van Turnhout terug Brabants bezit, doch tot aan het einde van het ancien régime bleef het, weliswaar onder wisselende heren, apart bestuurd. Tweemaal werden Beerse en Vosselaar van het Land van Turnhout afgescheiden, namelijk van 1559 tot 1612 toen ze verpand werden aan de familie Van Renesse, heren van Elderen, Oostmalle, enzovoort en van 1626 tot 1648 aan Jan Proost, heer van Wechelderzande, Lille, Gierle en Vlimmeren. Na de Vrede van Munster kwam de heerlijkheid terug onder het Land van Turnhout. De gemeenschappelijke schepenbank, voor het eerst vermeld in 1386, ging in beroep bij de hoofdrechtbank van Zandhoven. Pas in 1805 werden beide gemeenten bestuurlijk gescheiden. De Fransen deelden Beerse in bij kanton Gierle binnen het arrondissement Turnhout en het departement der Twee Neten (huidige provincie Antwerpen); in 1801 werd Beerse overgeheveld naar het kanton Turnhout. Een wapenschild werd bij Koninklijke Besluit van 31 december 1926 verleend; sinds 12 mei 1992 heeft Beerse een nieuw wapenschild. (Zie ook inleiding Turnhout).

In 1187 schonk bisschop Rogerus van Kamerijk de inkomsten van de kerken van Beerse en Vosselaar aan de Sint-Wivina-abdij van Groot-Bijgaarden; in 1426 echter werden de rechten afgekocht door de norbertijnen van de Antwerpse Sint-Michielsabdij, die hier sedert 1311 een zeer uitgestrekte heide zogenaamd "de Vroente" later omgedoopt in Abtsheide bezaten, weggeschonken uit het bezit van hertog Jan II. Van 1436 tot 1776 werd de dubbelparochie Beerse-Vosselaar bediend door een norbertijn, verblijvend op het Hofeinde in Vosselaar, vlak bij de grens met Beerse, en op gelijke afstand van beide kerken. Na de scheiding der parochies, in 1776, bleef het pastoorsambt te Beerse nog tot 1821 uitgeoefend door een witheer. Vanaf 1559 ressorteerden Beerse en Vosselaar onder het bisdom Antwerpen, sedert 1802 onder Mechelen en vanaf 1962 terug onder Antwerpen.

Tot aan het einde van de 19de eeuw was Beerse een zuiver agrarische gemeente met overheersend heidegronden. De eerste mastboom werd pas in 1675 geplant. Van de totale gemeentelijke oppervlakte wordt thans ongeveer 700 hectare ingenomen door bos; amper één kwart van het grondgebied is landbouwareaal met overwegend weiden en maïsteelt. Toen in 1863-1866 de verlenging tot Sint-Lenaarts van het kanaal Dessel-Turnhout werd gegraven, stootte men op interessante kleilagen: langsheen het kanaal werden een twintigtal pannen- en steenbakkerijen opgericht, een cement- en betonfabriek en non-ferrobedrijven (lood, koper); deze laatste en enkele (volledig vernieuwde) steenbakkerijen zijn nog steeds actief. In de voormalige tapijtfabriek aan de Heilaarstraat nummer 4 (gebouwen van 1923 en volgende) werd in de jaren 1950 de gemeentelijke bibliotheek Beersiana ondergebracht, de voormalige elektriciteitsfabriek Heilaar nummer 37 werd gerenoveerd tot Cultureel Centrum. Een tweede industrialiseringsfase werd in 1954 ingezet met de ontsluiting van industrieterreinen aan de Antwerpseweg, onder meer voor een roomijsfabriek, meubelmakerij, papier-, metaal- en plastiekverwerkende nijverheid. De voornaamste inplanting is Janssen Pharmaceutica, begonnen in Turnhout en waarvan de eerste gebouwen te Beerse in 1956-1957 tot stand kwamen; in 1971-1972 was heel de productie naar Beerse overgebracht.

Wat de demografische evolutie betreft telde Beerse in het midden van de 16de eeuw niet eens 500 inwoners; naar het einde van de eeuw toe was het door pest en oorlogsellende vrijwel uitgestorven. In de 17de en 18de eeuw kon de gemeente zich geleidelijk herstellen maar pas in de 19de eeuw was er van een merkelijke bevolkingsaangroei sprake: omstreeks 1850 werd het duizendtal overschreden; voor de Eerste Wereldoorlog waren er circa 3.500 inwoners, in 1961 8.275, in 1976 10.044, in 1996 circa 12.730.

Het huidige dorp ontwikkelde zich uit drie kernen, respectievelijk de eigenlijke dorpskom zogenaamd Kerckhof gevormd rond de Sint-Lambertuskerk, het gehucht zogenaamd De Baene rond de Sint-Corneliuskapel, beide palend aan de as Schoolstraat-Vredestraat-Lindelaan-Kapelstraat als deel van de oude heerbaan Antwerpen-Turnhout en het gehucht zogenaamd Den Hout iets meer noordwestelijk aan de weg naar Rijkevorsel. Daaromheen lagen magere velden, aan de bovenloop van de Laak wat zompige beemden en schaarhout, ter hoogte van de middenloop weiland en landbouwgrond en verderop kleine bospercelen; de rest was heide.

De eerste verbinding van het dorpscentrum naar de huidige Antwerpseweg en verder door naar Gierle werd gevormd door de Pastoriestraat; vanaf 1858 nam de Bisschopslaan deze rol over.

Op de Ferrariskaart van circa 1775 zijn het tracé van Vrijwilligers- en Leemstraat (verbindingsweg over het Oosteneinde naar de vroegere pastorie op het Hofeinde), het gehucht Heilaar, de Steenovenstraat als zuidelijke uitloper van de heerbaan, alsook de kromming gevormd door Eiken-, Schutsboom-, Abdij-, Tempel-, Melkerijstraat ten zuiden van de dorpskom duidelijk te herkennen. Ook in de gehuchten Baan en Hout, doorsneden door Sint-Cornelius- en Schransdriesstraat en de verbindingswegen naar Rijkevorsel (Rijkevorselseweg, Abtsheide) en Merksplas (Meergoorstraat, Ossenweg, Lemmerstraat, Vogelzang) enerzijds, oude heerbaan anderzijds (Sint-Corneliusstraat, Houtseweg, Larenstraat) waren de krachtlijnen van het huidige stratenpatroon reeds aanwezig. De grote baan van Turnhout naar Antwerpen, aan weerszijden met bomen beplant, werd circa 1770 aangelegd door graaf de Pestre. De verbinding per buurtspoorweg dateert van 1886.

Van de bebouwing in het ancien régime is met uitzondering van kerktoren, pastorie, Sint-Corneliuskapel en enkele hoeven vrijwel niets bewaard. De aaneengesloten bebouwing in dorpskom en gehuchten dateert voornamelijk uit het einde van de 19de en uit de 20ste eeuw; in de jaren 1930 werden aan Gasthuisstraat en Bisschopslaan enkele vrijstaande woningen in art deco gebouwd. Ten noorden van de Antwerpseweg, rondom het Europaplein werd in de jaren 1950 een uniforme woonwijk met gekoppelde eengezinswoningen opgetrokken. Villawijken verrezen in de jaren 1960 ten zuiden van de Turnhoutseweg nabij Janssen Pharmaceutica en recent ten noorden van de Beersedijk op de grens met Oostmalle. Naar ontwerp van architect P. Neefs werden in 1964 ter hoogte van de Beekakkers en in 1971 ter hoogte van de Veldstraat sociale woningen gebouwd. Oudere arbeidershuizen werden onder meer bewaard aan Polen- en Steenbakkersdam en ter hoogte van Lange en Korte Kwikstraat. De meeste nog bestaande hoeven dateren uit de 20ste eeuw. Typisch voor onze Vlaamse, inzonderheid Kempense dorpen zijn de talrijke, veelal vrij recente veldkapelletjes en Mariagrotten.

  • DE JONGH H., Beerse in jaartallen. Eerste deel: Van 1187 tot de Vrede van Munster, in De Vlierbes, IX, 1987, p. 107-118; Tweede deel: Van de Vrede van Munster tot de Tweede Wereldoorlog, in De Vlierbes, X, 1988, p. 161-177.
  • DE JONGH H., De Laak, in De Vlierbes, XII, 1990, p. 145-150.
  • DE JONGH H., Kapelletjes en grotten te Beerse, in De Vlierbes, XII, 1990, p. 11-39.
  • DE KOK H., Gids voor het oude Turnhout en omgeving. Dl. 2. De omliggende dorpen, Antwerpen-Amsterdam, 1980, p. 125-142.
  • DE MOLDER TH. en VAN NYEN K., Bijdragen tot de Geschiedenis van Beerse, in Gedenkschriften van Taxandria, Nieuwe Reeks, III, 1931, nr. 3, p. 5-44.
  • DIGNEF L., Beerse en Vlimmeren voeren het wapenschild van Johan de Proost, in De Vlierbes, XVI, 1994, p. 143-170.
  • DIGNEF L., Geschiedenis van de Sint-Lambertusparochie te Beerse tot 1436, in De Vlierbes, XVII, 1995, p. 161-185.
  • DIRIKEN P., Toeristisch-recreatieve atlas van Antwerpen. De Kempen. Geogids Noorderkempen-West, s.l., 1996, p. 83-97.
  • GEERTS J., Beerse in de Franse tijd, in De Vlierbes, VI, 1984, p. 9-32.
  • GEERTS J., Beerse in de 16de eeuw, in De Vlierbes, IV, 1982, p. 61-96.
  • GEERTS J., Beerse tijdens de Brabantse Omwenteling, in De Vlierbes, XI, 1989, p. 11-23.
  • GEERTS J., Beerse tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1744-1748), in De Vlierbes, VIII, 1986, p. 39-48.
  • GEERTS J., Bijdrage tot de Geschiedenis van Beerse. Onze Historische Gebouwen, Beerse-Vlimmeren, s.d.
  • GEERTS J., Het sociaal-economisch leven te Beerse in de 18de eeuw en de perikelen van de Spaanse Successieoorlog (1700-1730),, in De Vlierbes, VII, 1985, p. 39-59.
  • GEERTS J., Grepen uit de geschiedenis van ons landschap, in De Vlierbes, IX, 1987, p. 17-39.
  • GEERTS J. en JANSEN H., Beerse in oude prentkaarten en Beerse in foto's, in De Vlierbes, III, 1981, p. 100-117; IV, 1982, p. 51-60; V, 1983, p. 103-110; VI, 1984, p. 74-85; VIII, 1986, p. 61-75; IX, 1987, p. 119-128; XVII, 1995, p. 187-198.
  • Jaarboeken van de Heemkundige kring De Vlierbes, verschenen vanaf 1979.
  • STROOBANT L., Le Puits antéromain de Beersse in Taxandria, II, nr. 2, 1905, p. 120-125.
  • S.N., Beerse Vlimmeren, Uitgave van de Heemkundige kring De Vlierbes, 1991.
  • VAN NYEN K., De steennijverheid te Beerse en in de Kempen, in Taxandria, Nieuwe Reeks, XIX, 1947, p. 45-71.
  • VAN NYEN K., De Veldkapellekens in de Kempen. Beersse, in Oudheid en Kunst, XXIII, 1932, p. 11-17.
  • VAN NYEN K., Heerlijkheid, Bestuur en Rechtsmacht te Beerse in vroeger tijd, in Taxandria, Nieuwe Reeks, VIII, 1936, nr. 1, p. 53-66; nr. 2, p. 98-117; nr. 3, p. 148-168; IX, 1937, nr. 1-2, p. 64-96.
  • VAN NYEN K., Over den Plaatsnaam Beersse of Beerse, in Taxandria, Nieuwe Reeks, VI, 1934, nr. 2 en 3, p. 86-95.

Bron     : De Sadeleer S. & Plomteux G. 1997: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Turnhout, Kanton Turnhout,Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 16N1, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Plomteux, Greet
Datum  : 1997


Relaties

  • Is deel van
    Beerse
    Beerse (Antwerpen)

  • Omvat
    Akkerschootstraat
    Akkerschootstraat (Beerse)

  • Omvat
    Antwerpseweg (Beerse)
    Antwerpseweg (Beerse)

  • Omvat
    Berenlaan
    Berenlaan (Beerse)

  • Omvat
    Bisschopslaan
    Bisschopslaan (Beerse)

  • Omvat
    Boerenarbeiderswoningen
    Bremstraat 2, 6 (Beerse)

  • Omvat
    Brugwachterswoning bij Brug 4
    Dijkstraat 1 (Beerse)

  • Omvat
    Dageraadlaan
    Dageraadlaan (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Polendam zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Duivenhoek zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Steenbakkersdam zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Steenbakkersdam zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Steenbakkersdam zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Oosteneinde zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Duitse bunker
    Oosteneinde zonder nummer (Beerse)

  • Omvat
    Gasthuisstraat
    Gasthuisstraat (Beerse)

  • Omvat
    Gemeenteplein
    Gemeenteplein (Beerse)

  • Omvat
    Ginnekenshoek
    Ginnekenshoek (Beerse)

  • Omvat
    Heibergstraat
    Heibergstraat (Beerse)

  • Omvat
    Houtseweg
    Houtseweg (Beerse)

  • Omvat
    Kapellekuilstraat
    Kapellekuilstraat (Beerse)

  • Omvat
    Kapelstraat
    Kapelstraat (Beerse)

  • Omvat
    Kerkplein
    Kerkplein (Beerse)

  • Omvat
    Kleiputstraat
    Kleiputstraat (Beerse)

  • Omvat
    Korte Kwikstraat
    Korte Kwikstraat (Beerse)

  • Omvat
    Lange Kwikstraat
    Lange Kwikstraat (Beerse)

  • Omvat
    Larenstraat
    Larenstraat (Beerse)

  • Omvat
    Lindenlaan
    Lindenlaan (Beerse)

  • Omvat
    Merksplasseweg
    Merksplasseweg (Beerse)

  • Omvat
    Molenberg
    Molenberg (Beerse)

  • Omvat
    Molenstraat
    Molenstraat (Beerse)

  • Omvat
    Nieuwe dreef
    Nieuwe dreef (Beerse)

  • Omvat
    Nijverheidsstraat
    Nijverheidsstraat (Beerse)

  • Omvat
    Oostmalseweg
    Oostmalseweg (Beerse)

  • Omvat
    Pastoriestraat
    Pastoriestraat (Beerse)

  • Omvat
    Peerdekensstraat
    Peerdekensstraat (Beerse)

  • Omvat
    Rijkevorselseweg
    Rijkevorselseweg (Beerse)

  • Omvat
    Schoolstraat
    Schoolstraat (Beerse)

  • Omvat
    Schransdriesstraat
    Schransdriesstraat (Beerse)

  • Omvat
    Sociale woonwijk Beekakkersstraat
    Beekakkersstraat (Beerse)

  • Omvat
    Sociale woonwijk Hemelrijk
    Europaplein 1-7, 2-8, Rerum Novarumlaan 10-21, Sint-Lambertusstraat 17-23, Stadionlaan 16-42 (Beerse)

  • Omvat
    Steenovensstraat
    Steenovensstraat (Beerse)

  • Omvat
    Tempelstraat
    Tempelstraat (Beerse)

  • Omvat
    Turnhoutkanalstellung
    Beerse (Beerse), Brecht, Sint-Job-in-'t Goor, Sint-Lenaarts (Brecht), Oud-Turnhout (Oud-Turnhout)...

  • Omvat
    Turnhoutseweg
    Turnhoutseweg (Beerse)

  • Omvat
    Vaartstraat
    Vaartstraat (Beerse)

  • Omvat
    Veldstraat
    Veldstraat (Beerse)

  • Omvat
    Villa, gedateerd 1924
    Gierleseweg 5 (Beerse)

  • Omvat
    Vossenbrugstraat
    Vossenbrugstraat (Beerse)

  • Omvat
    Vredestraat
    Vredestraat (Beerse)

  • Omvat
    Vrijwilligersstraat
    Vrijwilligersstraat (Beerse)