Geografisch thema

Zaffelare

ID: 14179   URI: https://id.erfgoed.net/themas/14179

Beschrijving

Gemeente ten noordoosten van Gent. De noordelijke grens met Mendonk (Gent) en Wachtebeke wordt grotendeels gevormd door een natuurlijke waterloop en eertijds belangrijke verkeersweg, de Zuidlede (de vroegere Durme). Ten oosten grenzend aan Eksaarde (Lokeren), ten zuiden aan Lochristi en Zeveneken en ten westen aan Desteldonk (Gent). Telt met een oppervlakte van 1.508 ha 3.299 inwoners (1991). Gelegen in Zandig Vlaanderen met een vlak reliëf van gemiddeld 5 à 6 m hoogte. Het noordelijk deel met de Zuidlede maakt deel uit van de natte en vlakke Moervaartdepressie.

De oudste sporen van menselijke aanwezigheid te Zaffelare dateren uit het Epipaleolithicum en/of het Mesolithicum. Een vrij grote hoeveelheid artefacten uit het Neolithicum wijst op de eerste werkelijke bewoningssporen in die periode. Tijdens de vroege middeleeuwen zou Zaffelare onbewoond en onontgonnen geweest zijn. In de loop van de 12de eeuw start de ontginning van het grondgebied, eerst voornamelijk van de hoger gelegen zandgronden, hetgeen uitmondde in een grote ontginningsbeweging tijdens de 13de eeuw.

De oudste vermelding van het dorp luidt "Safflare" en dateert van 1246. De betekenis van deze plaatsnaam zou zijn een open plek in een hoogstammig bos. Voordien werd het grondgebied aangeduid met de benaming "Meentocht" en "Odevelde". Aanvankelijk behoorde Zaffelare dat grotendeels bedekt was door het bos Meentocht, tot het domein ten noordoosten van Gent, aangekocht in 639 door de Heilige Amandus voor de Gentse Sint-Baafsabdij. Aldus maakte Zaffelare deel uit van de oudste bezittingen van deze abdij en behoorde tot de Heilige Kerstparochie van Gent. Na de Noormanneninvallen kreeg echter de Gentse Sint-Pietersabdij door een oorkonde van 1150 van de graaf van Vlaanderen de bevestiging van haar rechten als bezitter van het bos Meentocht en de grond Oedevelt. Oedevelt of Odevelde was een 4 km lange, brede weg op een hogere zandrug tussen het bos Meentocht en het bos van Lochristi en vormde een deel van een verbindingsweg vanaf het Gentse Sint-Baafsdorp over Oostakker (Gent) en de wijk Hijfte (Lochristi) naar het Waasland. De vroegste bewoningskern van Zaffelare zou zich ontwikkeld hebben aan Odevelde (zie Oude Veldstraat). De eerste ontginningen te Zaffelare tussen 1150 en 1161 zouden te situeren zijn in het zuidwesten van de gemeente in de hoek gevormd door de Kapiteinsstraat en de Oude Veldstraat, namelijk ter hoogte van de hoogst gelegen gronden met het toponiem "kouter" aan de hoeve "Bruine Walle". Deze hoeve van de Gentse Sint-Pietersabdij beschreven als "curtis Odevelde" fungeerde als ontginningscentrum voor Odeveld. In een volgende ontginningsfase in de periode 1223-1281, werden de gronden in cultuur gebracht aan de kunstmatige as die het centrale gedeelte van het huidige Zaffelare doorsnijdt en leidt van de westelijke grens aan Hijfte naar het Torregoed of de "curtis Scaplaer" in het noordoosten, eveneens een hoeve van de Gentse Sint-Pietersabdij doch als ontginningscentrum pas na 1281 van meer belang den "Bruine Walle". Aan de centrale as, thans gevormd van westen naar oost door de parallel lopende straat, Rechtstraat, Moleneinde, Zaffelare-Dorp, Oosteinde en Bosdam, of de vroegere " 's Heerenstraete" of "rechte Zaffelaarsestraat", werd voor 1246 een kerk gebouwd. De Gentse Sint-Pietersabdij verwierf in 1221 het patronaatschap over de parochie met het recht een kerk te bouwen. Als gevolg van betwistingen over het grondgebied bleef de Gentse Sint-Baafsabdij er wel een deel van de tienden heffen. In 1261 verkreeg Zaffelare een eigen keure van zijn wereldlijke heer, de abt van de Gentse Sint-Pietersabdij. De heerlijkheid bezat een vierschaar die zetelde aan de kerk. Administratief ressorteerde deze heerlijkheid van Sint-Pieters die voor een deel omgeven was door bezittingen van Sint-Baafsabdij, onder de kasselrij van de Oudburg van Gent. De Sint-Pietersabdij verwierf eind 13de eeu nog verscheidene gronden en bracht het gebied in de 14de en de 15de eeuw verder in cultuur. Door het graven van de Hasselsgracht en de Dijkgracht naar de Zuidlede, parallel aan weerszij van voornoemde centrale ontginningsas, werd de afwatering van de gemeente verzorgd. In de omgeving van voornoemde centrale as werden verscheidene grote omgrachte hoeven opgericht zoals Ten Briele, het Winkelgoed, 't Sionghengoed. In 1964 stond Zaffelare 217 ha af aan Gent. Alhoewel landbouwgemeente kent Zaffelare een groeiende functie als woongemeente voor pendelaars. De bloementeelt neemt sinds het eind van de 19de eeuw een belangrijke plaats in de landbouwactiviteit. In het noorden van de gemeente in de buurt van de Zuidlede die daar de gemeentegrens vormt, bleven een aantal (waarschijnlijk 11) eenvoudige betonnen bunkers bewaard opgericht door de Duitsers in 1916- 1917 als onderdeel van de Holland-linie om een eventuele aanval van de entente vanuit het neutrale Nederland af te slaan. Het provinciaal recreatiedomein "Puyenbroeck" van Wachtebeke beslaat een deel van het noordoosten van de gemeente.

  • DEPOTTER F.-BROECKAERT J., Geschiedenis van de gemeenten der provincie Oost- Vlaanderen, reeks I, deel 7, Gent, 1864- 1870.
  • DE KINDER E.-BONNAERENS F.-PUIMEGE G.-VERVAET A., Parochie Zaffelare van haar stichting tot nu 1221-1971, in Heemkundige Kring "De Oost-Oudburg", Jaarboek VIII, 1970, p. 31-107.
  • GYSSELING M., Wat betekent de naam Zaffelare?, in Heemkundig Nieuws, XII, 3/4, 1984, p. 11-13.
  • KERRINCKX H., Archeologisch Inventaris Vlaanderen, Band XII, Zaffelare, Gent, 1989.
  • PUIMEGE G., Grensschouwing te Zaffelare in 1549, in Heemkundige Kring "De Oost-Oudburg", Jaarboek XVII, 1980, p. 67-75.
  • PUIMEGE G., Honderd jaar sierteelt te Zaffelare, Zaffelare, 1990, p. 115-121.
  • PUIMEGE G., De straten van Zaffelare. Van bos Meentocht tot geordend stratennet, Lochristi, 1986.
  • PUIMEGE G., Zaffelare in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1973.
  • VERHULST A.E., De Sint-Baafsabdij te Gent en haar grondbezit (VIIe - XIVe eeuw), Brussel, 1958, p. 188-201.
  • VERVAET A., Het ontstaan van Zaffelare en de ontginning van het grondgebied in de twaalfde en dertiende eeuw, in Heemkundige Kring "De Oost-Oudburg", Jaarboek XXIV, 1987, p. 5-41.

Bron     : Lanclus K. & Verbeeck M. 1993: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Gent, Kantons Evergem - Lochristi, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 12N4, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Verbeeck, Mieke
Datum  : 1993


Relaties

  • Is deel van
    Lochristi
    Lochristi (Oost-Vlaanderen)

  • Omvat
    Beeweg
    Beeweg (Lochristi)

  • Omvat
    Bloemistenhuis uit 1900
    Kerkstraat 30 (Lochristi)

  • Omvat
    Boerenwoning
    Bosdam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Brouwershuis
    Kerkstraat 24 (Lochristi)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Kerkstraat 22 (Lochristi)

  • Omvat
    Café Sint Hubertus
    Kerkstraat 1, Zaffelare-Dorp 47 (Lochristi)

  • Omvat
    Domein Te Speurdonk
    Busstraat 5 (Lochristi)

  • Omvat
    Drie pijlerkapellen
    Leemstraat zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Goed te Wildespele
    Dam 96 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve
    Nerenhoek 42 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve 't Sionghengoed
    Leemstraat 46 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve 't Walleken
    Kapiteinsstraat 6 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Nerenhoek 50 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Kapiteinsstraat 10 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Dam 65 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Dam 45 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Busstraat 11 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Bommel 5 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Dam 9 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Kapelstraat 2 (Lochristi)

  • Omvat
    Hoeve Rosengoed
    Windgat 11 (Lochristi)

  • Omvat
    Hollandstellung
    Assenede, Oosteeklo (Assenede), Vrasene (Beveren), Lapscheure, Moerkerke (Damme), Eeklo (Eeklo), ...

  • Omvat
    Kapel
    Bosdam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Kasteel Dr. Waelkens
    Kerkstraat 37 (Lochristi)

  • Omvat
    Kasteel van de Woestijne
    Nerenhoek 35, 37 (Lochristi)

  • Omvat
    Kruisbeeld met populierenrij
    Hoekstraat zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Landhuis
    Windgat 32 (Lochristi)

  • Omvat
    Lindestraat
    Lindestraat (Lochristi)

  • Omvat
    Manschappenbunker
    Bosdam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Manschappenbunker
    Bosdam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Manschappenbunker
    Windgat zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Mitrailleurbunker
    Dam 73 (Lochristi)

  • Omvat
    Moervaartdepressie
    Mendonk, Sint-Kruis-Winkel (Gent), Zaffelare (Lochristi), Eksaarde (Lokeren), Moerbeke (Moerbeke)...

  • Omvat
    Molenstraat
    Molenstraat (Lochristi)

  • Omvat
    Notariswoning
    Kerkstraat 26 (Lochristi)

  • Omvat
    Onze-Lieve-Vrouwekapel
    Kapelstraat zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Oosteinde
    Oosteinde (Lochristi)

  • Omvat
    Oude Veldstraat (Zaffelare)
    Oude Veldstraat (Lochristi)

  • Omvat
    Overblijfsel van Torregoed
    Bosdam 60 (Lochristi)

  • Omvat
    Persijzerstraat
    Persijzerstraat (Lochristi)

  • Omvat
    Pijlerkapel
    Kapelstraat zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Prehistorisch sitecomplex in alluviale context van de depressie van de Moervaart
    Oostakker (Gent), Zaffelare (Lochristi), Eksaarde (Lokeren), Moerbeke (Moerbeke), Sinaai (Sint-Ni...

  • Omvat
    Rechtstraat
    Rechtstraat (Lochristi)

  • Omvat
    Rust- en verzorgingsinstelling Sint-Vincentius en klooster van de zusters van Liefde van Jezus en Maria
    Kanunnik Petrus Jozef Triestlaan 4 (Lochristi)

  • Omvat
    Vijf arbeiderswoningen
    Kerkstraat 17, 19, 21, 23, 25 (Lochristi)

  • Omvat
    Villa
    Kerkstraat 62 (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Bommel zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Dam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Dam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Koedreef zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Dam 106 (Lochristi)

  • Omvat
    Voorpostbunker
    Bosdam zonder nummer (Lochristi)

  • Omvat
    Zaffelare-Dorp
    Zaffelare-Dorp (Lochristi)