Geografisch thema

Heusden

ID: 14202   URI: https://id.erfgoed.net/themas/14202

Beschrijving

Landelijke gemeente ten zuidoosten van de Gentse agglomeratie, met een oppervlakte van 1414 ha en 7.282 inwoners (1981). Strekt zich in de lengterichting uit langs de linker oever van de Beneden-Schelde. In tegenstelling tot haar verder verloop, dat voornamelijk noordoost gericht is, stroomt de Schelde te Heusden van noord naar zuid en vormt er de westelijke en zuidwestelijke gemeentegrens met Gent (Gentbrugge) en Melle. Dit onderdeel van de gemeentegrens werd later gewijzigd na het rechttrekken van de vele Scheldebochten in de jaren 1882-1884. Ten noordoosten paalt Heusden aan Lochristi (Beervelde), ten oosten aan Laarne en Wetteren. Het oude Scheldemeandergebied in het noorden, bekend staand als de Damvallei, vormt het grensgebied met Destelbergen. Dit interessante laagveenmoerasgebied, met poelen en vijvers ontstaan door turfwinning, behoort samen met een beperkte strook natte meersen naast de Schelde tot de alluviale Scheldevallei. Ondanks de voorstellen tot bescherming ervan ging het natuurgebied van de Damvallei grotendeels verloren door er middenin de verkeerswisselaar E17 met R4 aan te leggen (Begin jaren 1960). Dit en het graven van het ernaast liggende Damslootmeer wijzigde de waterhuishouding van het gebied waardoor de bijzondere flora van het gebied verloren gin". Kenmerkend voor Heusden zijn de noordzuid-gerichte landduinen ontstaan door laatglaciale zandverstuivingen. De kenmerkende bossen, heide en duinen in de gemeente werden vooral de laatste decennia prijsgegeven voor de oprichting van nieuwe woonwijken, vooral met villabouw. Slechts één duintop van de wijk Zandberg verdient nog deze naam; de rest werd afgegraven en/ of bebouwd. Op het recreatiedomein "De Kollebloem" in de Leenstraat bereikt een begroeide zandheuvel met zijn 15 m de hoogste top van de gemeente. De zogenaamd "Bommels", een bosrijk duinen heidegebied in het zuiden van de gemeente, werd met behoud van de bossen verkaveld tot een eersterangs villawijk. Het bosareaal van de gemeente kromp ook nog in door de aanleg van de ringautoweg R4 dwars doorheen de gemeente in de jaren 1970.

Toevallige bodemvondsten, waaronder dierlijke en menselijke beenderen, bewerkte stenen en bronzen werktuigen, wijzen op bewoning te Heusden in de prehistorische tijd (Neolithicum en Bronstijd). De recentste etymologische verklaring van Heusden ondersteunt de veronderstelling dat minstens in het eerste millennium voor Christus nederzettingen in de gemeente aanwezig waren. Heusden zou namelijk afkomstig zijn van "Kusidhinion", een prehistorische nederzettingsnaam afgeleid van de persoonsnaam "Kusidhinos". De oudste vermelding "Husdine" dateert van tussen 1019 en 1030. Abt Othelbold deelt in dit document mee dat Heusden voor de Noormannentijd aan Sint-Baafsabdij zou hebben toebehoord. Nadien kwam Heusden toe aan eigen heren. Uit graafwerken, onder meer naar aanleiding van de aanleg van R4 en E17, en daaruit voortkomende vondsten zou blijken dat de oudste middeleeuwse landbouwnederzettingen voornamelijk in de nabijheid van de Schelde` gesitueerd waren: een eerste groep in het zuidwesten tot aan de Melhoek met sporen van nederzettingen uit de Gallo-Romeinse, de Frankische en vroegmiddeleeuwse periode. Een tweede belangrijker woonkern was gelegen in de Damvallei aan de oude Scheldemeander in het N. van de gemeente, waar het kasteel van Heusden of "Heusdongen" tot stand kwam, toebehorende aan de heren van Heusden en burggraven van Gent. Kasteel en woonkern verloren echter aan belang en verdwenen na de 14de eeuw. De oudst bekende heer van Heusden is Anselm (1067). In 1212 huwt Beatrix van Heusden met Zeger III burggraaf van Gent, waardoor de burggraven van Gent tevens heren van Heusden werden. De zetel van het burggraafschap Gent werd overgeplaatst naar de burcht te Heusden. Samen met de burggraaf van Brugge, Jan van Nevele, nam Zeger III een tijdlang het regentschap waar over het graafschap Vlaanderen voor Boudewijn IX. Door zijn fransgezindheid kwam hij echter in conflict met graaf Ferrand van Portugal. In 1280 gingen de bezittingen en rechten van de burggraven van Gent over naar het huis van Zottegem. In 1299 stond Hugo van Zottegem het burggraafschap af aan Robrecht van Béthune. Sindsdien was de naam burggraaf nog slechts een eretitel van de heren van Heusden. De heerlijkheid Heusden kwam opeenvolgend aan het huis van Antoing, van Melun (1327-1715) en van Rohan (1715-1790). Tot het eind van het Ancien Regime behoorde de heerlijkheid Heusden toe aan de burggraven van Gent en hing af van de kasselrij van de Oudburg van Gent. Het leenhof van het burggraafschap Gent te Heusden bezat de drie graden van justitie en was samengesteld uit een baljuw, een meier, een prater, zeven schepenen; de vierschaar van het leenhof zetelde in open lucht op de "Vortendries". Van de heerlijkheden en lenen die afhingen van het burggraafschap was "ter Kerchove" het voornaamste. Een aantal andere heerlijkheden en lenen te Heusden hingen rechtstreeks af van de Oudburg van Gent, onder meer "Ertbuur" en "ten Durpe". De heerlijkheid "ten Durpe" zou teruggaan op de "villa Hemthorp" waarvan reeds sprake in een document uit de 11de eeuw. Vandaar de veronderstelling dat er, afgezien van de nederzetting bij de burcht van de heren van Heusden die als woonkern trouwens later verdween, een tweede belangrijke vroeg(?)-middeleeuwse nederzetting "Hemthorp" heeft bestaan op de wijk "Dorp", bij de Steenakkerstraat. De huidige dorpskern ligt op een nog zichtbare verhevenheid naast de Schelde. De oude parochiekerk, waarvan de stichting minstens tot begin 12de eeuw zou opklimmen, lag aan de rand ervan, op een hoek van het nog steeds driehoekige dorpsplein. Vlak tegenover de kerk en de achterliggende kerkkouter, en een weinig ten noorden ervan aan de zogenaamd "Vortendries" (zie Steenakkerstraat) en ten noordoosten in de omgeving van de Aelmeersstraat aan de Scheldemeersen, lagen verscheidene heerlijke kastelen of hofsteden met walgracht vrij geconcentreerd bij elkaar. Daarnaast ontstonden verspreid in de gemeente nog verschillende gehuchten, de voornaamste met een dries (Berendries, Muizendries, Ganzendries, Hullendries) en/of een omgrachte hoeve die dikwijls terugging op een heerlijk kasteel. Ten zuidwesten van de huidige dorpskern, op gronden naast de Schelde, geschonken door Willem van Heusden, werd in 1247 de cisterciënzerinnenabdij Nieuwenbosch of Nonnenbosch opgericht. Dit belangrijk klooster bij het Bosseveer over de Schelde bezat nauwe banden met de Bijloke-abdij te Gent en kende hier een echte bloeiperiode. Na de verwoesting van de abdij in 1579 werd het klooster overgeplaatst naar Gent. Het klooster behield echter een nog bestaande pachthoeve bij de oude kloostersite. In de Scheldebocht bij de kloosterhoeve was in de 17de en 18de eeuw een fort gelegen dat deel uitmaakte van de verdedigingsgordel rond Gent. Een deel van het grondgebied in het noordoosten van de gemeente op de wijk Ertbuer werd in 1921 afgestaan voor de oprichting van de gemeente Beervelde. De laatste decennia is Heusden geëvolueerd tot een woongemeente met sterke aangroei van villawijken en dalend aantal landbouwbedrijven. Het landelijk karakter wordt nog voornamelijk bepaald door de vele kasteelparken en tuinbouwbedrijven.

  • BLOMMAERT P., Graf- en gedenkschriften der provincie Oost-Vlaanderen, Derde reeks. Buitengemeenten. Parochiën der dekeny van Gent extra muros. - Eerste deel. Gent, 18601870, p. 246-262.
  • BLOMMAERT P., Notice historique sur le village d'Heusden (Flandre Oriëntale), in Messager des sciences historiques de Belgique, Gand, 1844, p. 349-364.
  • DE BAERE M., Heusden in woord en beeld, Heule, 1973.
  • DE BAETS A., Ontstaan en groei van de gemeente Heusden, in De autotoerist, XXXI, 7, 1978, p. 372-374.
  • DE POTTER F. - BROECKAERT J., Geschiedenis van de gemeenten in de Provincie Oost-Vlaanderen, reeks I, deel 3, Gent, 1864-1870.
  • GYSSELING M., Etymologie van Heusden, in Heemkundig Nieuws, XI, 5, 1983, s.p.
  • HAVENITH A., Recherches Historiques sur le Château et la Seigneurie de Heusden autrement dite vicomté de Gand, Anvers, 1900.
  • KERCKHAERT N., Schelde - Durme nr. 2 Kastelenpad, in Op stap door Oost-Vlaanderen, Gent, s.d.

Bron     : Bogaert C. & Verbeeck M. 1989: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Gent, Kantons Destelbergen - Oosterzele, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 12N2, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Verbeeck, Mieke
Datum  : 1989


Relaties

  • Omvat
    't Spaans Hof

  • Omvat
    Aelmeersstraat en omgeving

  • Omvat
    Arbeiderswoningen in eenheidsbebouwing

  • Omvat
    Boerenarbeiderswoning

  • Omvat
    Boerenarbeiderswoning

  • Omvat
    Boerenhuis

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Bosseveerhoeve

  • Omvat
    Brouwerij en herberg Het Meuleken

  • Omvat
    Café Bergsken Op met kruidenierswinkel

  • Omvat
    D'Haenestraat

  • Omvat
    Damvalleistraat

  • Omvat
    Dorpshuis

  • Omvat
    Dorpswoning

  • Omvat
    Dorpswoning

  • Omvat
    Dorpswoning La maison grise

  • Omvat
    Drie boerenarbeiderswoningen en hoeve

  • Omvat
    Dries

  • Omvat
    Gemeenteschool en schoolhuis

  • Omvat
    Heilige Jozefkapel

  • Omvat
    Herberg In de Groenen Boomgaard

  • Omvat
    Herenhuis Villa Wilhelmina

  • Omvat
    Heusdendorp

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve Hof Melleveir

  • Omvat
    Hoeve Hof te Lovelde

  • Omvat
    Hoeve Hof te Steenvoorde

  • Omvat
    Hoeve Hof te Stijlvoorde

  • Omvat
    Hoeve in regionalistische stijl

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Jachtwachterswoning

  • Omvat
    Kasteel Morel de Westgaver

  • Omvat
    Kasteel Vieil Escaut

  • Omvat
    Kasteelsite Heusden-Gentbrugge

  • Omvat
    Katteneie en Schalieveld

  • Omvat
    Kleempendorp

  • Omvat
    Kleine hoeve

  • Omvat
    Kunstenaarswoning

  • Omvat
    Landhuis De Kollebloem

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve

  • Omvat
    Magerstraat

  • Omvat
    Meersstraat

  • Omvat
    Molenaarswoning met maalderij

  • Omvat
    Punthoeve

  • Omvat
    Schoolhuis van de gemeentelijke jongensschool

  • Omvat
    Steenakkerstraat

  • Omvat
    Steenvoordestraat

  • Omvat
    Tramstraat

  • Omvat
    Twee boerenarbeiderswoningen

  • Omvat
    Twee boerenwoningen

  • Omvat
    Veerdreef

  • Omvat
    Vier eengezinswoningen

  • Omvat
    Villa 't Kasteeltje

  • Omvat
    Wellingstraat

  • Omvat
    Zandberg

  • Is deel van
    Destelbergen