Geografisch thema

Cogels-Osylei

ID: 2474   URI: https://id.erfgoed.net/themas/2474

Beschrijving

De Cogels-Osylei is de centrale as en het statussymbool van het Berchemse deel van de wijk Zurenborg, begrensd door Uitbreidingstraat en Tramplaats, en in het midden verbreed tot cirkelvormig plein.

De gekasseide, rechte straat is geopend in 1887 als kortste verbinding tussen het buurtstation aan de Tramplaats en het station van Berchem enerzijds en de gemeente Borgerhout, via Lange Altaar- en Wolfstraat, anderzijds. Wijzigingen in het oorspronkelijk tracé en discussies omtrent de inrichting (aanleg van fietspaden bijvoorbeeld) en de bestrating (soort van kasseien) verdaagden de aanleg tot in 1894.

De straatnaam verwijst naar de families Cogels en Osy, die samen het grootste deel van de gronden van het huidige Zurenborg bezaten en in 1881 de Société Anonyme pour la construction du quartier Est d’Anvers of kortweg de Maatschappij van het Oosten oprichtten om die gronden te ontwikkelen tot industrieterreinen. Vanaf 1882 kwam er echter een kentering in het opzet van de vennootschap: de nadruk verschoof volledig van industrie naar urbanisatie en huizenbouw. Daarom werd in 1886 een tweede vennootschap opgericht, de Société Anonyme pour la construction de maisons bourgeoises. Het doel was om woningen te bouwen in eigen beheer of in opdracht van privé-personen. De projecten die ze in eigen beheer realiseerden, werden ofwel onmiddellijk doorverkocht, ofwel bestemd voor de verhuur. In 1894 fuseerden de twee vennootschappen onder de tweede naam, die in het Nederlands luidde als Naamlooze Maatschappij voor het Bouwen van Burgershuizen, een naam waaraan meestal nog "Oostkwartier" werd toegevoegd, de naam van de wijk in die tijd.

In 1888 werd de straat eerst officieel "Cogelsstraat" genoemd, wat in 1894 door de beheerders van de Maatschappij naar eigen goeddunken in "Cogelslei" werd veranderd. Kort daarop werd de naam van de andere grondeigenaar hieraan toegevoegd. De verandering van "straat" in "lei" illustreert de prestigieuze aspiraties van de Maatschappij. De villabouw, hefboom voor de statusverhoging van de wijk, werd door de maatschappij zelf ingezet.

De indrukwekkende huizengroepen en individuele villa's, alle gebouwd tussen 1894 en 1908 en vrijwel ongeschonden bewaard, worden omschreven in 43 inventarisfiches. 18 van die 43 fiches, goed voor 56 woningen van de in totaal 88 huizen in de Cogels-Osylei zijn gerealiseerd door de Naamlooze Maatschappij voor het bouwen van Burgershuizen in het Oostkwartier. Op die manier zijn ze er in geslaagd om de Cogels-Osylei uit te bouwen tot de prestigieuze kroon op hun grote project dat de volledige wijk Zurenborg omvat.

Kenmerkend voor het straatbeeld zijn de monumentale, sterk versierde, eclectische huizengroepen, vooral geconcentreerd in de noordelijke helft van de straat. Deze zijn stuk voor stuk realisaties van de Maatschappij, die daar de meest populaire architecten van dat moment voor aansprak. Meer zuidelijk, naar Berchem-Station toe, zijn ook individuele burgerhuizen aanwezig, gebouwd door particulieren. Opvallend is dat ook zij vaak beroep deden op die architecten die door de Maatschappij werden gepromoot.

Essentieel element in de Cogels-Osylei zijn de voortuintjes, afgeboord met identieke ijzeren hekken. Alleen ter hoogte van het rondpunt werd een meer uitgewerkte omheining toegestaan. De nummers 1 tot 17 en 2 tot 56 lagen voor 1912 op Antwerps grondgebied, nu liggen alle woningen in het district Berchem.

Het is opmerkelijk hoe gaaf het straatbeeld van de Cogels-Osylei is bewaard. Slecht drie woningen werden vervangen door nieuwbouw. Op nummer 86 stond oorspronkelijk een art-nouveau-woning, in 1905 ontworpen voor de Barsy uit de Lange Leemstraat 404. Nu is er een eenvoudige, functionele woning met apotheker op de begane grond.

De gekoppelde woningen nummers 29-31 vervangen een kwalitatief zeer interessant ensemble "Mercurius", een ontwerp dat Jos Bascourt in 1897 had ontworpen in opdracht van de Naamlooze Maatschappij voor het bouwen van Burgershuizen. Kort na de Tweede Wereldoorlog vond de toenmalige eigenaar het onderhoud van dergelijke grote woningen niet meer haalbaar, een liet de woningen afbreken. Hij kreeg de goedkeuring voor een nieuwbouw naar een ontwerp van J. Wittockx uit 1948 "op voorwaarde dat op nevensliggende pand een gelijkaardig gebouw opgericht worde." Een voorwaarde die niet werd gerespecteerd: op nummer 29 kwam een strak hedendaags ontwerp van Conix.

  • Stadsarchief Antwerpen, Bouwdossiers, 961 # 4602 (86), 961 # 5925 (31).

Bron     : -
Auteurs :  Hooft, Elise, Plomteux, Greet
Datum  : 2015


Relaties

  • Is deel van
    Zurenborg
    Cogels-Osylei, Generaal Capiaumontstraat, Generaal Van Merlenstraat, Guldenvliesstraat, Leemputst...

  • Omvat
    Architectenwoning Alphonse Deckers
    Cogels-Osylei 57 (Antwerpen)

  • Omvat
    Architectenwoning Louis Gerard Jansen-Van der Veeken
    Cogels-Osylei 73, 75 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis Apolloon
    Cogels-Osylei 19, 21, 23 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis Brabo
    Cogels-Osylei 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis De Morgenster
    Cogels-Osylei 55 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis De Roos
    Cogels-Osylei 46 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis De Tulp
    Cogels-Osylei 52 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis De Zonnebloem
    Cogels-Osylei 50 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis in beaux-artsstijl
    Cogels-Osylei 64 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis in sobere art-nouveaustijl
    Cogels-Osylei 78 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis ontworpen door Ernest Stordiau
    Cogels-Osylei 53 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis ontworpen door Frans Toen
    Cogels-Osylei 63 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis Villa Marie-Thérèse
    Cogels-Osylei 66 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuizen Luba en 't Lelieke
    Cogels-Osylei 28, 30 (Antwerpen)

  • Omvat
    De Zwaluwen, architectenwoning Alfried Defever
    Cogels-Osylei 60, 62 (Antwerpen)

  • Omvat
    Drie burgerhuizen In de Sterre, de Sonne en de Mane
    Cogels-Osylei 25, 27, 29 (Antwerpen)

  • Omvat
    Drie burgerhuizen waaronder Den Overvloed en Den Ooievaar
    Cogels-Osylei 3, 5, 7 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis
    Cogels-Osylei 48 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis
    Cogels-Osylei 82 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis ontworpen door François Toen
    Cogels-Osylei 84 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eclectisch ensemble van drie burgerhuizen
    Cogels-Osylei 14, 16, 18 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eclectisch hoekpand met café
    Cogels-Osylei 88 (Antwerpen)

  • Omvat
    Ensemble De Biekens
    Cogels-Osylei 70, 72 (Antwerpen)

  • Omvat
    Ensemble met 't Molentje, Minerva of Athena, De Zevensterre of Grote Beer
    Cogels-Osylei 9, 11, 13, 15, 17 (Antwerpen)

  • Omvat
    Ensemble van burgerhuizen in eclectische stijl
    Cogels-Osylei 77, 79, 81 (Antwerpen)

  • Omvat
    Groepsbebouwing Carolus Magnus
    Cogels-Osylei 6, 8, 10, 12 (Antwerpen)

  • Omvat
    Groepsbebouwing op de rotonde
    Cogels-Osylei 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 43, Generaal Van Merlenstraat 46 (Antwerpen)

  • Omvat
    Groepsbebouwing van burgerhuizen
    Cogels-Osylei 20, 22, 24, 26 (Antwerpen)

  • Omvat
    Groepsbebouwing van drie burgerhuizen
    Cogels-Osylei 2, 4, Tramplein 3 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hedendaagse woning naar ontwerp van Chr. Conix
    Cogels-Osylei 29A (Antwerpen)

  • Omvat
    Het Klaverblad
    Cogels-Osylei 54 (Antwerpen)

  • Omvat
    Het Torenhuis
    Cogels-Osylei 56, 58 (Antwerpen)

  • Omvat
    Huis Quinten Matsys
    Cogels-Osylei 80 (Antwerpen)

  • Omvat
    Huizengroep Boudewijn met den IJzeren Arm
    Cogels-Osylei 45, 47, 49, 51 (Antwerpen)

  • Omvat
    Huizengroep Scaldis
    Cogels-Osylei 65, 67, 69, 71 (Antwerpen)

  • Omvat
    Iris de Lischbloem, architectenwoning T. Van den Bossche
    Cogels-Osylei 44 (Antwerpen)

  • Omvat
    Neogotisch burgerhuis Sint-Jozef
    Cogels-Osylei 68 (Antwerpen)

  • Omvat
    Twee burgerhuizen in sobere art nouveau
    Cogels-Osylei 74, 76 (Antwerpen)

  • Omvat
    Villa De Waterlelies
    Cogels-Osylei 42 (Antwerpen)

  • Omvat
    Woning De Dierenriem
    Cogels-Osylei 61 (Antwerpen)

  • Omvat
    Woning De Zonnewijzer
    Cogels-Osylei 59 (Antwerpen)