Algemeen

Op het goed Donderslag, in het gehucht Plokrooi werd een begraafplaats uit de overgang van de late ijzertijd naar de vroeg-Romeinse periode onderzocht. De vindplaats ligt op het noordelijke uiteinde van een lage, noord-zuidgerichte dekzandrug, omgeven door een drassige laagte die via de Donderslagbeek naar de Abeek afwatert.

De begraafplaats werd in 1986 gelokaliseerd naar aanleiding van oppervlaktevondsten van aardewerk en crematieresten. In april van dat jaar werd een gedeeltelijk verploegd crematiegraf onderzocht. Wegens geplande nivelleringswerken volgden twee opgravingscampagnes, van november 1990 tot maart 1991 en van november 1991 tot februari 1992. Hierbij werd met negen parallelle sleuven een oppervlakte van circa 6.620 m² onderzocht. De archeologische sporen bevonden zich onmiddellijk onder de ploegvoor, op ongeveer 25 cm diepte.

Crematiegraven

In totaal werden vijftien crematiegraven vastgesteld, waaronder het in 1986 onderzochte graf. De meeste graven waren sterk verstoord door landbouwactiviteiten en bevatten slechts beperkte hoeveelheden crematieresten en grafgiften.

Het in 1986 onderzochte graf bestond uit een ongeveer 1 × 1,60 m grote grijze verkleuring met houtskool. Centraal bevond zich een donkerbruine concentratie van circa 20 × 25 cm met gecremeerde menselijke resten en twee ijzeren draadfibulae. Boven het crematiepakket lagen scherven van een handgevormde, komvormige pot met verticale bundels kamversiering. De kom had vermoedelijk omgekeerd over de crematieresten gestaan. Op de spiraal van een van de fibulae werden geoxideerde vezelresten vastgesteld, mogelijk afkomstig van een lijkkleed of een doek waarin de crematieresten waren verpakt.

De combinatie van de kom en de fibulae dateert dit graf vermoedelijk in de tweede helft van de 1ste eeuw v.Chr. of de eerste helft van de 1ste eeuw n.Chr.

Van de overige veertien crematiegraven bevatten slechts enkele herkenbare bijgaven. Eén graf leverde de bodem van een klein Romeins aardewerken potje op, een ander fragmenten van versmolten glas en nog een ander niet nader geïdentificeerde ijzerfragmenten. Minstens enkele van deze graven dateren uit de Romeinse periode.

Grote rechthoekige greppelstructuur

Het opvallendste monument op de begraafplaats is een grote, licht trapeziumvormige greppelstructuur met een breedte van circa 20 m en een lengte van 34 tot 36,5 m. De omheining omsloot een oppervlakte van ruim 600 m² en was georiënteerd volgens een zuidzuidwest-noordnoordoostelijke lengteas.

De greppel had een gemiddelde breedte van ongeveer 80 cm en een maximaal bewaarde diepte van circa 50 cm onder de ploegzool. Er werden geen duidelijke onderbrekingen vastgesteld. De vulling wijst op een geleidelijke opvulling van een oorspronkelijk open greppel. Een interpretatie als standgreppel voor een palissade wordt uitgesloten.

Binnen de omheining bevonden zich twee crematiegraven. Eén graf lag ongeveer centraal en bevatte relatief veel crematieresten, maar geen bijgaven. Het tweede graf, circa 5 m verder naar het noordoosten, is het in 1986 onderzochte graf met de kom en twee ijzeren fibulae.

De stratigrafische relatie tussen de graven en de greppel kon niet worden vastgesteld. Op basis van handgevormd aardewerk in de greppelvulling en de beperkte aanwezigheid van Romeinse scherven in de bovenste vulling wordt de grote omheining tot de oudste elementen van de begraafplaats gerekend.

De auteurs stellen voor de grote rechthoekige greppelstructuur mogelijk als een cultusplaats te interpreteren, naar analogie met vergelijkbare monumenten op begraafplaatsen in Vlaanderen en Zuid-Nederland.

Kleinere vierhoekige grafmonumenten

Ten noordoosten en ten oosten van de grote rechthoekige greppelstructuur werden tien of mogelijk elf kleinere vierhoekige greppelstructuren aangetroffen. Hun oriëntatie sluit nauw aan bij die van het grote monument.

De meeste omheiningen zijn vierkant, met zijden tussen circa 4 en 8 m. Twee exemplaren hebben een rechthoekige plattegrond van ongeveer 3,20 × 5 m en 5 × 7 m.

De greppels hadden een breedte van circa 25–50 cm en een bewaarde diepte van 10–30 cm onder de ploegzool. Bij verschillende exemplaren werden onderbrekingen vastgesteld, mogelijk toegangen.

Sommige omheiningen omsloten één of twee crematiegraven. De graven lagen doorgaans excentrisch binnen de omheinde ruimte. In ongeveer de helft van de gevallen werd een vierpostenstructuur vastgesteld, bestaande uit vier paalkuilen met onderlinge afstanden van 2,5 tot 4 m. Deze worden geïnterpreteerd als mogelijke dodenhuisjes of grafmonumenten waaronder de resten van de overledene tijdelijk of permanent werden opgesteld.

Bij enkele omheiningen werden geen graven aangetroffen. Het blijft onzeker of deze structuren oorspronkelijk geen begraving bevatten, bijvoorbeeld als cenotaaf, dan wel of eventuele graven door latere landbouwactiviteiten verdwenen zijn.

Op basis van Romeins aardewerk uit de greppelvullingen dateren de meeste kleinere vierhoekige grafmonumenten vermoedelijk vanaf het tweede kwart of het midden van de 1ste eeuw n.Chr.

Kleine kringgreppel

Ongeveer 4 m ten zuiden van de zuidoostelijke hoek van de grote rechthoekige omheining werd een kleine kringgreppel vastgesteld, met een binnendiameter van circa 3,50 m en een mogelijke opening naar het zuidoosten.

Er werd geen begraving aangetroffen die met de aanleg van de kringgreppel in verband kon worden gebracht. Wel werd een klein crematiegraf vastgesteld dat de greppel oversneed.

De kringgreppel leverde geen dateerbaar vondstmateriaal op. Een oudere datering, mogelijk in de late bronstijd of vroege ijzertijd, werd overwogen, maar kon niet worden aangetoond.

Overige sporen en vondsten

Verspreid over het terrein werden enkele jongere Romeinse vondsten verzameld, waaronder aardewerk uit de 2de eeuw n.Chr. en twee sestertii van Trajanus en Antoninus Pius.

Deze vondsten worden vermoedelijk in verband gebracht met een nederzetting op circa 200–300 m ten noorden en noordoosten van de begraafplaats. Bij een beperkt proefonderzoek in februari 1992 werden daar paalkuilen, waaronder nokstaanders, kuilen en aardewerk uit de 2de eeuw n.Chr. aangetroffen. Een rechtstreeks verband met de oudere begraafplaats wordt door de auteurs uitgesloten.

Op de begraafplaats werden daarnaast verschillende ondiepe, ronde houtskoolrijke kuilen en grotere greppels vastgesteld. Hun functie en datering blijven onzeker. Mogelijk houden sommige verband met de middeleeuwse exploitatie van het goed Donderslag of met recentere ontginningsactiviteiten.

Chronologie en interpretatie

De begraafplaats werd vermoedelijk aangelegd tijdens de overgang van de late ijzertijd naar de Romeinse periode. De grote rechthoekige greppelstructuur en minstens één van de crematiegraven behoren tot de oudste elementen van de vindplaats, mogelijk uit de tweede helft van de 1ste eeuw v.Chr. of het begin van de 1ste eeuw n.Chr.

De meeste kleinere vierhoekige grafmonumenten werden vermoedelijk vanaf het tweede kwart of het midden van de 1ste eeuw n.Chr. opgericht.

De grote rechthoekige omheining kan een centrale rol hebben gespeeld in de ruimtelijke en rituele organisatie van het grafveld. De mogelijke interpretatie als cultusplaats blijft evenwel hypothetisch.