Onze-Lieve-Vrouwekerk
archeologisch element- ID
- 73294
- URI
- https://id.erfgoed.net/waarnemingen/73294
Beschrijving
De Onze-Lieve-Vrouwekerk bevindt zich binnen het Romeinse castellum van Oudenburg, op de kruising van de voormalige cardo en decumanus van de Romeinse nederzetting. Onder en rond de kerksite bevinden zich de resten van verschillende castellumfasen die elkaar van ca. 200 n.Chr. tot het begin van de 5de eeuw opvolgden. Historische bronnen vermelden bovendien dat bij de bouw van de middeleeuwse kerk resten van de Romeinse omheiningsmuren werden ontmanteld en hergebruikt als bouwmateriaal, waarbij tevens Romeins vondstmateriaal, waaronder terra sigillata, werd aangetroffen.
De oudste materiële aanwijzingen voor bewoning en religieuze activiteit op de site dateren uit de late 11de of vroege 12de eeuw, waaronder een aardewerkfragment van het Pingsdorftype. De eerste kerk werd tussen 1090 en 1119 opgericht als een driebeukige romaanse kerk in veldsteen met uitgebreid gebruik van herwonnen Romeins bouwmateriaal, waaronder kalksteen-, tufsteen- en tegulafragmenten afkomstig van het castellum. Oorspronkelijk bestond het gebouw uit een middenbeuk met vierkant koor, mogelijk aangevuld met een kleiner oostelijk koor.
Tijdens de 12de eeuw werd de kerk verbouwd tot een kruiskerk met dwarsbeuk, halfronde zijkoren en een nieuw, langer koor. Nadien volgden verdere uitbreidingen met een vieringtoren en een opnieuw verlengd koor met polygonale afsluiting en steunberen. In de late 14de of vroege 15de eeuw werd de kerkbeuk in gotische stijl herbouwd. Na gedeeltelijke afbraak in 1618 bleef een gereduceerde kerk in gebruik, die in de 18de eeuw nog werd uitgebreid met twee kapellen. In 1870 werd de romaanse kerk gesloopt en vervangen door de huidige neogotische kruisbasiliek, die enkele meters zuidelijker werd opgericht en een aanzienlijk deel van het voormalige kerkareaal overbouwt.
De site bezit een uitzonderlijk hoge archeologische erfgoedwaarde door de aanwezigheid van meerdere, elkaar opvolgende gebruiksfasen vanaf de Romeinse periode tot heden. Onder het huidige kerkgebouw en de omliggende ruimte kunnen goed bewaarde resten aanwezig zijn van het Romeinse castellum, waaronder militaire infrastructuur, muren, occupatielagen en vondsten uit de verschillende fortperiodes.
De romaanse kerk, opgericht binnen het voormalige castellum en met gebruik van Romeins spoliemateriaal, vormt een belangrijke getuige van de herbestemming van het Romeinse landschap in de volle middeleeuwen.
Gezien het historische gebruik als parochiekerk en kerkhofsite is tevens een aanzienlijk potentieel aanwezig voor begravingen en bijhorende grafstructuren uit de volle middeleeuwen, late middeleeuwen en nieuwe tijd. De combinatie van Romeinse militaire resten, vroeg- en volmiddeleeuwse kerkbouw, latere verbouwingen en funerair erfgoed maakt van deze locatie een archeologisch zeer waardevolle en gelaagde site met een groot onderzoeks-potentieel voor zowel de Romeinse als de middeleeuwse bewonings- en kerkgeschiedenis van Oudenburg.
Auteurs: Jansen, Isabelle
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Kerk
Datering: volle middeleeuwenTypologie: kerken
Thema: Archeologie van Kerken en Kerkhoven
Gebeurtenis:
- Historische studie Oudenburg
- Bron: Meijns, B. 1994: Een 11de-eeuwse synthese van de geschiedenis van Oudenburg: het Tractatus de ecclesia Sancti Petri Aldenburgensis, Westvlaamse Archaeologica 10, 34-55.
Literatuur () - c.K.:Meijns:1994aa
- Bron: Meijns, B. 1994: Een 11de-eeuwse synthese van de geschiedenis van Oudenburg: het Tractatus de ecclesia Sancti Petri Aldenburgensis, Westvlaamse Archaeologica 10, 34-55.
- Archeologische opgravingen Oudenburg
- archeologische opgravingen: van tot
- Bron: Mertens J., 1977, Oudenburg: laat-Romeins castellum en parochiekerk, in: Archeologie 1977, 2, p. 119.
Literatuur () - C.K.:Mertens:1977aa
- Bron: Mertens, J. 1978: De parochiekerk te Oudenburg, in Archaeologia Mediaevalis, Sint-Pietersabdij Gent 17-18/3/1978, p. 15-16.
Literatuur () - C.K.:Mertens:1978a
- Bron: Hollevoet, Y. 1985, Archeologisch onderzoek in de gemeente Oudenburg. Prospectie-Analyse-Synthese. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent, p. 191-201.
Literatuur () - C.K.:Hollevoet:1985
- Bron: Mertens, J. 1978, De Middeleeuwse parochiekerk van Oudenburg, in: Archaeologia Belgica 206 (Conspectus MCMLXXVII), 127-128.
Literatuur () - C.K.:Mertens:1978aa
- Bron: Mertens, J. 1978, Het Laat-Romeins castellum te Oudenburg, in: Archaeologia Belgica 206 (Conspectus MCMLXXVII), p. 73-76.
Literatuur () - C.K.:Mertens:1978ac
- Bron: Devliegher, L. 1995, Kerkbouw (8ste-12de eeuw) in westelijk Vlaanderen, in: Meulemeester, J.-L., Vlaanderen. Licht in de middeleeuwen. Kerstening in westelijk Vlaanderen, 256, jaargang 44, 3, p. 66-73.
Literatuur () - C.K.:Devliegher:1995a
- Bron: Vanhoutte, S. & Patrouille, E. 2003, Archeologisch noodonderzoek naar de resten van het laat-Romeins castellum van Oudenburg (West-Vlaanderen) In: Romeinendag, 8-2-2003, 81-84.
Literatuur () - C.K.:Vanhoutte:2003aa
- Bron: Mertens, J. 1986: Recherches récentes sur le limes en Gaule Belgique, Acta Archaeologica Lovaniensia. Miscellanea in honorem Josephi Remigii Mertens. Studia Archaeologica Belgica. Van de Ijzertijd tot de Middeleeuwen 25, 423-470
Literatuur () - C.K.:Mertens:1986ad
- Kaartstudie Ferrariskaart
- kaartstudie: ca. 2011 - 2020
- Bron: Ferrariskaart
Cartografie/iconografie/fotografie ()
- Kerkbouw West-Vlaanderen
- Bron: Devliegher L., 1995: "Kerkbouw (8ste - 12de eeuw) in Westelijk Vlaanderen: Vlaanderen, Licht in de middeleeuwen, kerstening in Westelijk Vlaanderen", 44, nr 3, mei - juni, p. 210-217.
Literatuur ()
- Bron: Devliegher L., 1995: "Kerkbouw (8ste - 12de eeuw) in Westelijk Vlaanderen: Vlaanderen, Licht in de middeleeuwen, kerstening in Westelijk Vlaanderen", 44, nr 3, mei - juni, p. 210-217.
Beschrijving:
Volgens de traditie werd hier een kapel in de 8ste eeuw opgericht door Sint-Ursmarus. Toch geen enkele aanduiding voor bewoning ouder dan de 11de eeuw, het verhaal bleek pas uitgedacht in de 11de eeuw.
Oorspronkelijk een driebeukige Romaanse kerk:
-opgetrokken uit veldsteen en herbruik van Romeins bouwmateriaal (kalk- en tufsteenblokjes en tegulaefragmenten) uit het castellum
-middenbeuk eindigde oostwaarts op een vierkant koor en mogelijk een kleiner daarop aansluiten koor)
-later is koor vervangen door een dwarsbeuk met halfronde zijkoren en een nieuw langer koor in het oosten
-in de middenbeuk werden de oude pijlers door nieuwe vervangen
-het stelselmatig van kleine, bijna regelmatige gekapte veldsteenblokjes herinnert aan de bouwtechniek van de 12de eeuw
-vieringtoren dan ook opgetrokken en koor nogmaals verlengd met polygonale afsluiting en steunberen
-afzonderlijke klokkentoren op de noordoosthoek van het kerkhof, in 1875 afgebroken
De huidige OLV-kerk werd opgericht op enkele meters van de voorgaande kerk en wel zo dat zij geheel de zuidelijke helft van deze laatste dekt.
Het oudste archeologische document is een klein aardewerkfragment van het Pingsdorftype.
-zeker opgericht na 1090 en vóór 1119 (geen enkele aanduiding voor een bewoning ouder dan de 11de eeuw)
-12de eeuw: omgebouwd tot een kruiskerk
-eind 14de-begin 15de eeuw: kerkbeuk herbouwd in gotische stijl
-in 1618 afbraak toren, middenbeuk en zuiderzijbeuk
-ca. 1760: aanbouw 2 kapellen aan de noodkerk
-1870: afbraak Romaanse kerk en oprichting huidige neogotische kerk, kruisbasiliek
kerkhof
Datering: volle middeleeuwenTypologie: inhumatiegraven, kerkhoven
Thema: Archeologie van Kerken en Kerkhoven
