Inventaris
waarneming

Grote Markt

archeologisch element
ID
827
URI
https://id.erfgoed.net/waarnemingen/827
Provincie
Oost-Vlaanderen
Gemeente
Dendermonde
Deelgemeente
Dendermonde
Locatie
Grote Markt (Dendermonde)
Nauwkeurigheid zone
Tot op 15m
Oppervlakte zone
3 720m²
Bewaringstoestand
Bewaard
Links
-

Beschrijving

De opgravingen op de Grote Markt toonden aan dat het terrein aanvankelijk bestond uit natuurlijke veen- en kleiafzettingen. Vanaf het midden van de 11de eeuw werd hier het neerhof van de burcht ingericht, met een houten burchtkapel en een kerkhof met 27 graven. Na het verdwijnen van deze functie ontwikkelde zich in de 12de en 13de eeuw een actief gebruikt plein met houten constructies, twijgenpaden en vondsten zoals aardewerk, ledersnippers en metaalslakken die wijzen op ambachtelijke activiteiten. Tegen het einde van de 13de eeuw werd de Grote Markt voor het eerst verhard. In de eerste helft van de 14de eeuw werd het plein verder opgehoogd en heraangelegd. Met de bouw van de lakenhalle vanaf 1344 verdwenen deze huizen, werden delen van de Visgracht opgevuld en kreeg het marktgebied zijn laatmiddeleeuwse vorm. Daarnaast werden resten van de vroegere neerhofgracht, houten beschoeiingen en de Visbrug met kaaimuur en aanlegplaats aangetroffen.

Het fysisch antropologisch onderzoek van 23 begravingen (24 individuen) van de Grote Markt leverde belangrijke inzichten op over de bevolking die in de tweede helft van de 11de eeuw bij de burchtkapel werd begraven. Het onderzoek bevestigt dat het om een relatief kleine, nauw met elkaar verbonden gemeenschap ging.

Demografie

De populatie bestond voor ongeveer 60% uit kinderen en voor 40% uit volwassenen. Opvallend is het grote aandeel jonge kinderen: de meeste overleden tussen één en zes jaar oud. Onder de volwassenen domineerden mannen van 26 tot 45 jaar. Slechts twee volwassen vrouwen konden worden geïdentificeerd.

Begrafenisritueel

Alle overledenen werden volgens een vrijwel identieke christelijke traditie begraven: liggend op de rug, met het hoofd naar het westen en de voeten naar het oosten. De meeste graven bestonden uit houten grafkamers. Twee graven waren opgetrokken in metselwerk en behoorden waarschijnlijk tot personen met een hogere sociale status. Er was bovendien een opvallende ruimtelijke organisatie van het kerkhof. Ten noorden van de kapel lagen voornamelijk kinderen begraven, terwijl ten zuiden vooral volwassenen werden aangetroffen.

Mogelijke familiebanden

Verschillende zeldzamere anatomische kenmerken kwamen opvallend vaak voor binnen de onderzochte populatie. Vooral de hoge frequentie van metopisme (een blijvende schedelnaad) en het veelvuldig voorkomen van het tuberculum van Carabelli op de tanden wijzen mogelijk op familiale verwantschappen tussen de begraven personen. Dit suggereert dat het kerkhof door een beperkte, mogelijk verwante gemeenschap werd gebruikt.

Gezondheid en levensomstandigheden

Het gebit vertoonde geregeld tandsteen, cariës en ontstekingen, wat wijst op een eerder matige mondgezondheid. Tegelijkertijd werden weinig aanwijzingen gevonden voor ernstige of langdurige ondervoeding. Hoewel bepaalde individuen sporen van fysiologische stress vertoonden, was er geen bewijs voor extreme gezondheidsproblemen binnen de gemeenschap.

Sociale status

Bij twee volwassen mannen werden vroege vormen van Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis (DISH) vastgesteld, een aandoening die in historische populaties soms wordt geassocieerd met een eiwitrijk en relatief welvarend dieet. Ook de aanwezigheid van de twee gemetselde grafkamers wijst erop dat minstens enkele personen een hogere sociale positie hadden. Deze vaststellingen ondersteunen de hypothese dat het kerkhof verbonden was met de bewoners van het burchtcomplex van de heren van Dendermonde.

Algemene conclusie

Het onderzoek toont een kleine 11de-eeuwse gemeenschap die waarschijnlijk verbonden was met het burchtdomein van Dendermonde. De bevolking kende een hoge kindersterfte, maar vertoonde geen aanwijzingen voor extreme armoede of zware gezondheidsproblemen. Mogelijke familiebanden tussen verschillende begraven individuen en aanwijzingen voor een relatief hogere sociale status bij enkele personen passen goed bij de interpretatie van het kerkhof als begraafplaats van de bewoners van het burchtneerhof en de bijhorende kapel.

Auteurs: Wittebroodt, Jessica; Heyvaert, Bert
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: MONUMENT - VANDEKERCKHOVE; Raap België bvba

14de-eeuwse sporen

Datering: derde kwart 14de eeuw
Typologie: gebouwplattegronden, kaaimuren, kelders
Context: veenafzettingen
Materiaal: hout, keramisch bouwmateriaal, natuursteen
Gebeurtenis:

Beschrijving:
houten kade van de Visgracht
natte gracht 1 (Visgracht, begrensde de burcht van de Heren van Dendermonde in het westen)
tegen de vorige kademuur werd een nieuwe gebouwd met afwisselend bakstenen en regelmatig gekapte natuurstenen.
resten van de kelderruimte en een bijgebouwtje van het hotel 'den Ooievaar'.
geen sporen van de voorafgaande herberg.
1ste vermelding gaat terug tot 1375,
tevoren zou hier reeds een herberg gestaan hebben ("De Ram" geen sporen van gevonden)
14de eeuw-1810

Marktplein

Datering: 12de eeuw, late middeleeuwen, nieuwe tijd
Typologie: bruggen, cultuurlagen, gebouwplattegronden, grachten (infrastructuur), kuilen, marktplaatsen, nivelleringslagen, verhoogde wegen
Context: veenafzettingen
Materiaal: bot (dierlijk), grijs aardewerk, leer, Maaslands aardwerk, metaalslak, natuursteen, Rijnlands roodbeschilderd aardewerk, rood aardewerk, steengoed
Gebeurtenis:
  • Opgraving Grote Markt
    • Bron: Heyvaert B. 2026: Archeologisch onderzoek op de Grote Markt van Dendermonde en de relatie tot het Stadhuis. (prov. Oost-Vlaanderen), in Beeckman D., Merchie S., Heidbüchel N, Vanholme N & Van Hecke C. 2026: Van strategische burcht tot versterkte stad. Evolutie van Dendermonde op basis van archeologische data, SYNTAR 38, Brussel.
      Literatuur ()
  • Archeologische opgravingen Dendermonde
    • Bron: Vervoort R. 2004: Graven onder de markt: archeologisch onderzoek op de Grote Markt te Dendermonde (O-Vl.). Eerste resultaten opgravingscampagne 2002-2003, Archaeologia Mediaevalis (kroniek) 27, 102-106.
      Literatuur ()
    • C.K.:Vervoort:2004a
    • Bron: Velleman J. 2004-2005: Dendermonde, een morfologische geschiedenis, onuitgegeven licentiaatsthesis U Gent, ongepagineerd
      Literatuur ()
    • C.K.:Velleman:2005a
    • Bron: Vervoort R. 2003: Resultaten van het archeologisch onderzoek op de Grote Markt. Van 4 september 2002 tot 30 juni 2003, www.dendermonde.be
      Literatuur ()
    • C.K.:Vervoort:2003a
  • Materiaalstudie leer Grote Markt
    • Bron: Moens J. 2011: Middeleeuws leer voor het voetlicht. Schoenen en andere leervondsten uit archeologisch onderzoek op de Grote Markt in Dendermonde (prov. Oost-Vlaanderen), in: Relicta 7, pp. 37-66.
      Literatuur ()
    • C.K.:Moens:2011aa
  • Radiokoolstofdatering Dendermonde
    • Bron: Vervoort R. 2007: Archeologen kijken onder de Markt, De Grote Markt van Dendermonde van boven tot onder bekeken, Kleine Cultuurgidsen, 26-52.
      Literatuur ()
    • C.K.:Vervoort:2007c

Beschrijving:
Na het verdwijnen van kapel en kerkhof werd het terrein gesaneerd met een zandig-kleiige nivelleringslaag. Vervolgens ontstond een dik pakket donkere, organische accumulatielagen dat wijst op intensiever gebruik van het plein. In deze periode verschenen de eerste duidelijke sporen van ambachtelijke activiteiten en lichte constructies.
Plein was in 12de eeuw nog niet verhard en was eigenlijk een gigantische mesthoop.
1308: plein wordt vermeld als "marct" en rond zelfde periode verhard.
Midden 16de eeuw: laatste algemene ophoging van het plein

gracht met kade bestaande uit een systeem van balken, boomstammen, planken en takken.
natte gracht 2: loopt van aan de Visgracht, ter hoogte van taverne 'den Ooievaar', westwaarts, dan bocht naar het noorden en mondt uit in de Kerkgracht ter hoogte van het Vleeshuis. Cf. de halfronde vorm van de Grote Markt aan de zuid- en westkant.
vulling van de gracht: 12de eeuw (ceramiek), leer (middeleeuwse leerresten, voornamelijk van schoenen en riemen), kleine hoeveelheden steengoed, botmateriaal
dempingsfase: 13de eeuw
er waren vermoedelijk 2 brugovergangen over de grachten rond het marktplein. Restanten van een stenen brug werden aangetroffen aan de doorgang naar het burchteiland.
Saneringslaag die het kerkhofniveau afdekte.
Organische leef- en accumulatielagen.
Verschillende kuilen.
Houten paalstructuur, mogelijk een gebouwtje of afscheiding.
Houten twijgen- en knuppelpaden in werkput IV, gedateerd tussen 1210 en 1285.
Verdere evolutie en gedeeltelijke opvulling van de neerhofgracht.

Volmiddeleeuwse sporen

Datering: 11de eeuw
Typologie: betreedbare kapellen (klein erfgoed), inhumatiegraven, kerkhoven, neerhoven, vaatwerk
Context: veenafzettingen
Materiaal: grijs aardewerk, hout, Maaslands aardwerk, niet-verbrand bot (menselijk), Rijnlands roodbeschilderd aardewerk
Gebeurtenis:

Beschrijving:
In het midden van de 11de eeuw werd op het terrein een neerhof ingericht dat deel uitmaakte van de burcht van de heren van Dendermonde. De belangrijkste archeologische resten zijn zware eiken funderingsbalken van een gebouw dat wordt geïnterpreteerd als een burchtkapel. Dendrochronologisch onderzoek dateerde een funderingsbalk op 1059 (kapdatum tussen 1040 en 1077). Rond de kapel bevond zich een kerkhof met 27 geregistreerde begravingen, waarvan 10 kindergraven. Allen hadden dezelfde oost-west oriëntering en niets wijst erop dat de graven elkaar overlapten.. De meeste graven bestonden uit houten grafkamers; twee graven waren gemetselde grafkamers en behoorden waarschijnlijk tot personen met een hogere status.

Relaties

  • Is deel van
    Grote Markt

  • Is deel van
    Historische stadskern van Dendermonde

Je kan deze pagina citeren als: INVENTARIS ONROEREND ERFGOED 2026: Grote Markt [online], https://id.erfgoed.net/waarnemingen/827 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.