waarneming

Sigmaproject Hamme

archeologisch element
ID
988735
URI
https://id.erfgoed.net/waarnemingen/988735

Beschrijving

De onderzoeksresultaten van het booronderzoek in het deelgebied Grote Wal laten zien dat het gebied zich geheel op de kronkelwaard van de holocene Schelde bevindt. Dergelijke kronkelwaardruggen waren van oudsher voorkeurslocaties voor bewoning. Aangezien de Grote Wal pas in de 16e eeuw ingepolderd werd en de Schelde daarvoor binnen het gebied vrij spel had, wordt de trefkans op intacte en behoudenswaardige archeologische resten uitermate klein geacht. Noemenswaardig hierbij is nog de aanwezigheid van open water in het gebied. Het betreft vermoedelijk geen weel maar de laatste opvullingsfase van de kronkelwaardgeul. In Kleine Wal is zowel de laatglaciale als de holocene geul van de Schelde geregistreerd. De laatglaciale geul komt in het noordwestelijke deel van de Kleine Wal het gebied binnen en maakt in het centrale deel een buiging naar het zuidwesten. De westelijke begrenzing is mogelijk net ten westen van de Kleine Wal te situeren. De holocene geul neemt het oostelijke deel van Kleine Wal in. Aangezien de kronkelwaardrug zich ten westen van Kleine Wal bevindt, worden in het gebied geen hooggelegen pleistocene afzettingen verwacht. De archeologische potentie binnen de Kleine Wal wordt om die reden klein geacht. De geul zelf representeert, behoudens watergerelateerde toevalsvondsten, geen archeologische waarde. Hetzelfde geldt voor de holocene geul. Voor het deelgebied Grote Wal en Kleine Wal is geen aanvullend onderzoek geadviseerd. De bevoegde overheid was het eens met dit advies en gaf akkoord tot vrijgave van de terreinen.

In het deelgebied Zwijn, zone ZWB, is gefaseerd onderzoek uitgevoerd. Aanleiding hiertoe was het aantreffen van meerdere vuurstenen artefacten in twee boringen, in het uiterste zuidwesten van ZWB, in 2010 (onderzoek uitgevoerd door het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed). Er werd een finaalpaleolithische of mesolithische vindplaats vermoed. Het onderzoek te ZWB startte met het zetten van 75 evaluerende boringen, die geen duidelijke begrenzing van de vermoedelijke vindplaats hebben opgeleverd, noch een datering. Buitendien bleek het vuursteen dat uit enkele boringen kon ingezameld worden allemaal natuurlijk. Toch bleef de archeologische verwachting behouden, gezien de vondsten uit het vooronderzoek. De gecombineerde onderzoeksresultaten deden vermoeden dat de betreffende vindplaats zich beperkte tot het uiterste zuidwestelijke deel van het deelgebied ZWB, aangezien het pleistocene zand er relatief hooggelegen is. Het Vlaams Erfgoed Centrum adviseerde om ter plaatse van de boorlocaties I-13 en I-15 twee proefputten van 1 m x 1 m te graven (en vervolgens te zeven) in vakken van 50 cm x 50 cm x 5 cm. Indien hierbij geen behoudenswaardige vindplaats zou aangetroffen worden, kon overgegaan worden tot vrijgave van het terrein. De bevoegde overheid was het eens met het advies voor verder onderzoek maar stelde een alternatieve methode voor waarbij testvakken (van 50 cm x 50 cm x 5 cm) in een verspringend driehoeksgrid zouden onderzocht worden, in een zone van 5 bij 5 m rondom de beide positieve boorlocaties.

Bij het vervolgonderzoek (vuursteenopgraving fase 1) is naast andere vondstcategorieën zoals houtskool voornamelijk vuursteen aangetroffen. Het merendeel van de vuursteenvondsten is natuurlijk, verder zijn enkele mogelijke afslagen aanwezig. Duidelijke of kenmerkende artefacten ontbreken echter. Ook aardewerk of bewerkt natuursteen was afwezig. Aangezien na afloop nog steeds onduidelijkheid bestond omtrent de aangetroffen resten (vindplaats ja/nee, begrenzing, datering) werd aanvullend onderzoek geadviseerd. Verder werd aan de oorspronkelijke reeks van onderzoeksvragen één aanvullende onderzoeksvraag toegevoegd, met name of het hier gaat om door de mens aangesleept maar verder niet bewerkt/gebruikt materiaal of het een natuurlijk fenomeen betreft. Het vuursteen kan namelijk niet uit deze ondergrond afkomstig zijn: de laatpleistocene afzettingen bestaan er uit zeer fijn zand zonder grind. Bij fase 2 van de vuursteenopgraving was het uitgangspunt de positieve boringen en de positieve testvakken van fase 1. Rondom ieder positief testvak en de beide positieve boringen werden extra vakken uitgegraven. Dit leverde een grote hoeveelheid vuursteen op, maar weer waren werktuigen of duidelijke artefacten afwezig.

In totaal zijn bij beide fasen 1200 stuks vuursteen ingezameld, waarbij slechts 20 fragmenten gedetermineerd zijn als mogelijk antropogeen. De overige 1180 stuks zijn zonder enige twijfel als natuurlijk te determineren. Werktuigen, gidsartefacten of duidelijke artefacten tout court ontbreken, net als bewerkt natuursteen of prehistorisch aardewerk. Het merendeel van al het aangetroffen vondstmateriaal is natuurlijk. Op basis van de beschikbare gegevens gaat het Vlaams Erfgoed Centrum ervan uit dat er voldoende aanwijzingen zijn om aan te nemen dat het hier om een natuurlijk fenomeen gaat, dat met andere woorden al het materiaal op natuurlijke wijze in zone ZWB is terecht gekomen en er geen sprake is van een vindplaats. Opmerkelijk zijn dan wel de lage aantallen natuursteen, zowel in absolute aantallen als gewicht, ten opzichte van het vuursteen. Verder onderzoek werd niet zinvol geacht en het Vlaams Erfgoed Centrum adviseerde tot stopzetting van het vuursteenonderzoek. De bevoegde overheid alsook de opdrachtgever waren het eens met dit advies.

In de af te graven akkers in het deelgebied Zwijn is op basis van de resultaten van het landschappelijk booronderzoek in de percelen de (flanken van de) ruggen zijn geconstateerd, een aanvullend booronderzoek uitgevoerd. Het onderzoek richtte zich op delen van de zones ZWF, ZWG, ZWI en ZWJ. Bij de verkennende boringen zijn drie archeologische vindplaatsen, vermoedelijk daterend in het Mesolithicum, aangeboord. Gelet op de onderzoeksresultaten zijn in deze zones mogelijk nog meer vindplaatsen aanwezig. De zekere vindplaatsen, waar bewerkt vuursteen is aangetroffen, bevinden zich alle op de westelijke flank van de aan de geul grenzende kronkelwaardrug. Op basis van de beschikbare data zijn de vindplaatsen vermoedelijk kleinschalig in oppervlakte. Het Vlaams Erfgoed Centrum adviseerde om op de locaties waar primaire archeologische indicatoren in de vorm van bewerkt vuursteen, verbrande hazelnootfragmenten en verbrand bot zijn aangetroffen verder onderzoek uit te laten voeren door middel van evaluerend booronderzoek. indien in het deelgebied Zwijn behoud in situ tot de mogelijkheden behoorde, konden additionele randvoorwaarden worden opgesteld. Opdrachtgever en bevoegde overheid waren het eens met het advies van het Vlaams Erfgoed Centrum. De opdrachtgever besliste om de in kaart gebrachte archeologische vindplaatsen in situ te bewaren en een veiligheidszone (met een straal van 15 m) rondom de positieve boringen te hanteren.

Bij het proefsleuvenonderzoek vormden de contouren van de werkgrens en van de huidige dijk de begrenzing van het onderzoeksgebied in de zone Ringdijk. In totaal zijn 91 proefsleuven aangelegd. In 12 sleuven (werkputten 19, 20, 23, 24, 27 t/m 29, 33 t/m 36 en 39) zijn twee vlakken aangelegd. Bij werkputten 12, 19 en 35 zijn ten behoeve van de interpretatie van de aangetroffen situatie kijkvensters gegraven. De onderzoeksresultaten gaven geen aanleiding tot verder onderzoek: Deelgebied Grote Wal bevindt zich geheel op de kronkelwaard van de holocene Schelde, waar de Schelde tot de 16e eeuw vrij spel had. De proefsleuven ter hoogte van Zwijn zijn gelegen op een laatglaciale kronkelwaard, waarbij de hoogste delen zich op een diepte van ca. 1 m -maaiveld bevinden. Bij het onderzoek zijn geen archeologische sporen aangetroffen. Het vondstmateriaal is nagenoeg allemaal afkomstig uit het plaggendek en is in de 18e -19e eeuw te dateren, ruim na de laatste bedijkingsfase. Dit alles leidde tot een lage archeologische verwachting. Het Vlaams Erfgoed Centrum adviseerde vrijgave voor het hele gebied.

Een belangrijk onderdeel van het archeologisch onderzoek vormde het doorsnijden van vier dijklichamen. Het betreft de westelijke dijk van Grote Wal (ter hoogte van de voorziene afgraving), de dijk tussen Grote Wal en Kleine Wal (ter hoogte van de voorziene bres), de toekomstige overloopdijk in Grote Wal en de zomerdijk (eveneens een overloopdijk) in Groot Schoor. De strategie en methodiek voor het onderzoeken ervan waren grotendeels hetzelfde, de onderzoeksresultaten vertoonden enkele verschillen. De eerste westelijke Grote Waldijk is aangelegd op de oeverafzettingen van de Schelde. Het betreft een zanddijk die is afgedekt met een dunne (maximaal 14 cm dik) kleilaag die vermoedelijk ervoor moest zorgen dat het zandlichaam niet zou afkalven, inzakken of verschuiven. In de oudste fase had de dijk een breedte van ongeveer 7,50 m. In de daaropvolgende eeuwen is de dijk meerdere malen opgehoogd tot de uiteindelijke, huidige hoogte van 4,66 m +TAW. Noemenswaardig is de zandige ophogingslaag S18, waarin duidelijk plaggen te herkennen zijn. In de top van het dijklichaam zijn onder de huidige weg nog karrensporen aanwezig. De totale dijkophoging vanaf de oudste dijk tot aan de top van de bestaande dijk bedraagt circa 2,40 m. Binnen de huidige teensloten heeft de dijk aan de voet een breedte van ongeveer 19 m. De meeste dijkophogingen zijn aan de oostzijde van de dijk gerealiseerd. Hiermee is ook de kern van de dijk in oostelijke richting opgeschoven. De fasering van de dijk en daarmee samenhangend de datering ervan is door het ontbreken van vondstmateriaal en overige dateringsmogelijkheden bijzonder moeilijk. Op basis van historisch bronmateriaal wordt voor de eerste indijking van Grote Wal een datering in de eerste helft van de 16e eeuw aangehouden.

De dijk tussen Grote Wal en Kleine Wal is eveneens aangelegd op de oeverafzettingen van de Schelde. De oudste dijk betreft een kleidijk, met een breedte van ongeveer 7,80 m. De dijk is vervolgens in meerdere fasen opgehoogd en verbreed. Ten eerste werd een dijkversteviging aan de noordzijde van de eerste dijk gerealiseerd, waarmee ook de kern van de dijk meer noordelijk is komen te liggen. Door het ontbreken van vondstmateriaal kan deze fase niet nauwkeuriger dan in de Nieuwe tijd worden gedateerd. De TAW-hoogte bedraagt circa 3,50 m +TAW. De dijk was nu ongeveer 12,20 m breed. Alle puinrijke ophogingen hierboven zijn door de voormalige eigenaar van de omliggende percelen opgebracht en kunnen als recent worden beschouwd. Door deze recente werken is de top van de dijk vermoedelijk verstoord. Met de laat 20e eeuwse ophogingen is de top van de huidige dijk op circa 4,60 m +TAW komen te liggen. De totale dijkophoging vanaf de oudste dijk tot aan de top van de huidige dijk bedraagt ca. 2,60 m. Binnen de huidige grachten heeft de dijk aan de voet een breedte van ongeveer 18 m.

Van de toekomstige overloopdijk, locatie Grote Wal, is de basis van het dijklichaam niet bereikt. De reden hiervoor is dat bij de toekomstige werkzaamheden een maximale ontgravingsdiepte geldt: de dijk zal hier tot maximaal 6,10 m +TAW worden afgegraven. De oudste geregistreerde laag is een opgebracht pakket, gewonnen uit oeverafzettingen van de Schelde. Verdere kleipakketten zijn in de loop der tijd aan de westzijde opgebracht. Door het ontbreken van vondstmateriaal kunnen deze dijkfasen niet nauwkeuriger dan in de Nieuwe tijd worden gedateerd. Al de hierboven opgebrachte klei-, zand-, asfaltlagen en de boordstenen zijn volgens de opdrachtgever na 1976 te dateren. Het dikste pakket betreft schelphoudend, lichtgrijs baggerzand, vermoedelijk afkomstig uit de Schelde. De top van de dijk is een in gebruik zijnde asfaltweg. Dit alles resulteert in een gedocumenteerde hoogte van 2,6 m (circa 7,70 m +TAW) en een breedte van 18 m onderaan.

De vierde dijk betreft de zogenaamde zomerdijk, gelegen naast een actieve Scheldegeul. Onderaan is het dijklichaam opgebouwd uit verschillende kleilagen. Het betreft natuurlijke oeverafzettingen. Hierboven is een antropogeen gemengde horizont aanwezig. De top van dit pakket ligt op 5,6 m +TAW. Het dijklichaam heeft een hoogte van circa 1 m hoog en een breedte tot 5,5 m. Al de hierboven opgebrachte pakketten zijn recent te dateren. Gezien het aanwezige (maar niet ingezamelde) vondstmateriaal (puin, plastic, piepschuim, staalkabel) wordt een datering in het laatste kwart van de 20e eeuw (en mogelijk zelfs nog later) aangehouden. De top ligt op 7,15 m +TAW, wat deze kleidijk circa 2 m hoog en 11,5 m breed maakt.

Wanneer naar de hoogtes van de betreffende dijken gekeken wordt, is het duidelijk dat de westelijk en noordelijk gelegen dijken (de westelijke Grote Waldijk en de dijk tussen Grote en Kleine Wal) circa drie meter lager in het landschap liggen. De twee overige dijken hebben vermoedelijk eeuwenlang gediend als zomerdijk (de dijk in Groot Schoor) en winterdijk (de Grote Waldijk). Deze oostelijke zone, het gebied van de Schelde Schorren, is pas veel later bedijkt. Mogelijk zelfs enkele eeuwen later. De oudste dijkfasen waren vermoedelijk slechts circa 1 meter hoog.

Van al het geadviseerde natuurwetenschappelijk onderzoek is uiteindelijk enkel het staal uit de oudste fase van de westelijke Grote Waldijk onderzocht op macro’s en pollen. Het pollenbeeld laat een vrij open landschap zien, met open bos en bosschages. In deze open bossen kwamen voornamelijk lichtminnende bomen voor zoals eik en berk, met hazelaarstruwelen in de ondergroei en aan de randen van deze bossen. Verder waren onder andere nog beuk, haagbeuk, linde en mogelijk nog den aanwezig. In de omgeving kwamen akkers en graslanden voor. Er werd graan verbouwd, waaronder rogge. Ook boekweit, lijnzaad en hennep (of hop) behoorden tot de lokaal verbouwde gewassen. De aanwezigheid van kruiden was bovengemiddeld. Ze kunnen als onkruid op de akkers gegroeid hebben. In de graslanden groeiden waarschijnlijk soorten als boterbloem. Mogelijk diende het grasland als weiland. De aangetroffen sporen van de mestschimmel Sordaria-type kunnen wijzen op de aanwezigheid van vee. Hier en daar was nog struikhei aanwezig, echter niet in grote hoeveelheden. Noemenswaardig tot slot zijn de aangetroffen pollenkorrels van Engels gras of lamsoor, die wijzen op brakke condities in de omgeving van het onderzoeksgebied.

Auteurs: Van der Veken, Bart
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: VLAAMS ERFGOED CENTRUM bvba (VEC)

Boor- en sleuvenonderzoek

Datering: holoceen
Typologie: kronkelwaardvlakten, polders
Gebeurtenis:

Dijkdoorsnedes

Datering: 16de eeuw
Typologie: oeverwallen, ophogingslagen, winterdijken, zomerdijken
Materiaal: plastic, schelp
Gebeurtenis:

Vuursteenonderzoek

Datering: steentijd
Typologie: losse vondsten, verspreide vondsten
Materiaal: natuursteen, vuursteen
Gebeurtenis:

Relaties

  • Is deel van
    Historische dijken in de polders van Moerzeke-Kastel

  • Is deel van
    Vlassenbroekse polder en polder van Kastel, Mariekerke en Sint-Amands

  • Is gerelateerd aan
    Sigmazone 'Het Zwijn'


Je kan deze pagina citeren als: INVENTARIS ONROEREND ERFGOED 2026: Sigmaproject Hamme [online], https://id.erfgoed.net/waarnemingen/988735 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.