waarneming

Directeur-generaal Willemspark

archeologisch element
ID
990885
URI
https://id.erfgoed.net/waarnemingen/990885

Beschrijving

Bij natuurinrichtingswerken in het Willemspark werden diverse structuren in kaart gebracht die dateren in WO II.

Verspreid in het park werden vier zeer goed bewaarde bunkers aangetroffen. Drie van deze bunkers werden geraakt door de graafwerken, vervolgens verder vrijgelegd en ingemeten. Het zijn drie nagenoeg dezelfde bunkers van het type VF2a, die individueel genummerd zijn. De bunkers meten 6m op 7m aan de buitenzijde, hebben muren en een dak van één meter dik en bestaan uit één kamer. Aan landzijde is de ingang bijkomend versterkt door een gang van 1m20 breed, die aan beide zijden uitkraagt ten opzichte van de bunker. De drie bunkers vertonen kleine verschillen in opbouw. De vierde bunker die in kaart werd gebracht, is beperkt zichtbaar aan het maaiveld. Het zou om een bunker van het type VF7a gaan, die bestaat uit twee kamers. Opvallend is dat de uitkragende gang aan zeezijde ligt.

De vier bunkers maken deel uit van Stützpunkt Heyst, dat vanaf 1942 werd gebouwd door de Duitse troepen. Uit luchtfoto's is gekend dat het complex bestond uit minstens 14 bunkers, maar bronnen van kort na WO II maken gewag van een 30-tal bunkers. De gekende bunkers zijn vooral van het type VF2a, maar in de zeereep is ook een grotere bunker van het type Regelbau 502 gekend. Doordat de diepte van de werken beperkt was, zijn er geen gegevens voorhanden over de bewaartoestand of diepteligging van de resterende tien bunkers.

Naast de bunkers waren er in het Stützpunkt ook nog tal van kleinere structuren en infrastructuurelementen aanwezig. Zo werden twee bakstenen loopgraven in kaart gebracht, een betonnen weg die verbinding gaf tot één van de bunkers, en een waterput. Van die laatste is de datering in WO II niet geheel zeker. Bij de werken werd een grote hoeveelheid puin aangetroffen, dat treffend illustreerde hoeveel oorlogsstructuren na de oorlog werden opgeruimd. Sporen of relicten uit de WO I bijvoorbeeld (Batterijen Freya en Augusta) werden niet aangetroffen.


Auteurs: De Decker, Sam
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)

Bunker nr. 3

Datering: WO II
Typologie: bunkers
Materiaal: gewapend beton
Gebeurtenis:

Beschrijving:
- VF2a
- Cijfer 3 aan beide ingangen (originele Duitse nummering)
- Cijfer 14 op het einde van de westelijke gang
- Diagonaal over de bunker loopt een wandelpad
- De beide uitgangen waren dicht gemetst aan de doorgang met de bunker, waarna de gang was dichtgestort met zand. Hierdoor was de bunker zelf niet toegankelijk.
- In de oostelijke gang zat een trap (cfr. bunker 9), bij de westelijke is dat niet zeker (uitgraving reikte niet tot de vereiste diepte)
- Beschildering zeer goed bewaard in de gang, die suggereert dat een deel van de gang open en zichtbaar was
- Aan de westzijde een evacuatiegat, in de noordwesthoek een ventilatieschacht en centraal in de oostelijke wand een schoorsteen. Aan de schoorsteen is isolatiemateriaal bewaard

Bunker nr. 4

Datering: WO II
Typologie: bunkers, militaire wegen
Materiaal: gewapend beton
Gebeurtenis:

Beschrijving:
- VF2a
- Cijfer 4 aan beide ingangen (originele Duitse nummering)
- Cijfer 12 op het einde van de westelijke gang
- Letter L in de gang ("leichte")
- Beide gangen waren dicht gemetst op het uiteinde, de open bovenzijde was afgedekt met enkele betonnen platen
- Interieur (één kamer) volledig leeg gemaakt
- Standaardafmetingen van een VF2a, op enkele centimeters na volledig volgens grondplan
- Aan de westelijke ingang bevond zich een betonweg met een licht bochtig verloop, die recht naar de ingang liep
- Aan de westzijde een evacuatiegat, in de noordwesthoek een ventilatieschacht en centraal in de oostelijke wand een schoorsteen (beide diameter 22cm)
- Mogelijke functie: munitiebunker (drie antitankgranaten aan ingang)

Bunker nr. 9

Datering: WO II
Typologie: bunkers
Materiaal: gewapend beton
Gebeurtenis:

Beschrijving:
- VF2a
- Cijfer 9 aan beide ingangen (originele Duitse nummering)
- Cijfer 15 op het einde van de westelijke gang
- Letter L in de gang ("leichte")
- Eén van beide gangen was dicht gemetst op het uiteinde, waarbij de open bovenzijde was afgedekt met betonnen platen. De andere (westelijke) uitgang was dicht gemetst aan de doorgang met de bunker, waarna de gang was dichtgestort met zand
- Betonnen dekplaten zijn wellicht na de oorlog aangebracht: slordig en onregelmatig, platen aangebracht met zeer weinig marge, gebruik van recuperatiesteentjes om de platen te scheiden.
- In die gang was een trap aanwezig, richting westen. Opgaande trede 21 cm hoog, trede 24/25 breed
- In beide gangen zitten op ca. 2m hoogte een rij van uitstekende betonijzers, die mogelijk iets ondersteunden. Ook de beschildering (een uitsparing in het wit) suggereert dat hier iets tegen de muur bevestigd was
- Groene camouflage aan de trap
- In de gang bevindt zich een bron/waterpunt. De aansluiting met de waterleiding is nog te zien in de muur
- Aan de westzijde een evacuatiegat, in de noordwesthoek een ventilatieschacht en centraal in de oostelijke wand een schoorsteen

Bunker zonder nummer

Datering: WO II
Typologie: bunkers
Materiaal: gewapend beton
Gebeurtenis:

Beschrijving:
Een deeltje van de zandvang (opstaande rand op het dak van de bunker) en de uitkragende gang zijn zichtbaar aan het maaiveld. Hieruit kan worden afgeleid dat de gang zich bij deze bunker aan zeezijde bevindt, in tegenstelling tot de drie andere bunkers.
Volgens mondelinge bronnen (gebaseerd op een terreinonderzoek in het verleden) zou het om een bunker van het type VF7a gaan, die bestaat uit twee kamers. Dit type bunker is groter dan de VF2a.

Loopgraven

Datering: WO II
Typologie: loopgraven
Materiaal: keramisch bouwmateriaal
Gebeurtenis:

Beschrijving:
Er werden twee bakstenen loopgraven aangetroffen.

De eerste loopgraaf werd waargenomen in een duinprofiel. De loopgraaf bestaat uit twee verticale bakstenen wanden, die ongeveer 60cm hoog bewaard zijn. Aan de basis is de structuur 65cm breed, de vloer is in ruwe mortel/schraal beton. Opvallens is dat de binnenzijde groen geverfd was, waaruit blijkt dat het om een open structuur ging.

De tweede loopgraaf is een structuur van ongeveer 10m lang, met een geknikt verloop. De structuur loopt west-oost.
Aan het oostelijke uiteinde is de loopgraaf 64cm breed aan de basis. Naar het westen toe maakt de loopgraaf vervolgens een hoek van ca. 45°. Aan die hoek zijn diverse verbouwingen te zien. Eens voorbij de hoek is de loopgraaf 84cm breed, aan het meest westelijke uiteinde 110cm. Dit betekent dat de loopgracht behoorlijk breder wordt naar het westen toe. Ter hoogte van de knik is aan de noordwand een uitsprong te zien. Mogelijk is dit een toegang tot de loopgraaf. Opmerkelijk is wel dat deze toegevoegd lijkt: er is een duidelijke bouwnaad aan beide zijden, en het steenformaat van de uitbouw is beduidend kleiner (17x5x9) dan het steenformaat van de loopgraaf zelf (21x10x6).


Waterput

Typologie: waterputten
Materiaal: beton, keramisch bouwmateriaal
Gebeurtenis:

Beschrijving:
De bakstenen schacht meet 60cm diameter, opgebouwd in snelbouwstenen met drie gaten.
Die stenen opbouw is 75cm hoog en rust op betonnen ringen. De bovenste betonnen ring is conisch en verbreedt naar onder toe. Hij is één meter hoog en meet onderaan 1m in diameter. Het beton is opvallend glad. Die eerste ring rust op een tweede, waarvan de diepte niet kon vastgesteld worden, maar die minstens 90cm hoog is. Deze tweede betonring heeft verticale wanden.
Op de overgang van steen naar beton bevindt zich een buis met diameter 12cm. Opmerkelijk is dat het om een pvc-buis gaat.

Op basis van de bakstenen, het uitzicht van het beton en vooral de pvc-buis lijkt deze structuur jonger dan WO II. Toch is die datering niet volledig uitgesloten, omdat gekend is dat er zich in het Willemspark meerdere "bronnen" bevonden die de manschappen in de oorlog van water moesten voorzien en de bunkers met elkaar verbonden. Bij de werken werden verschillende waterleidingbuizen aangetroffen. Het is niet uitgesloten dat het om een Duitse constructie gaat, die na de oorlog lokaal werd aangepast. Er lijkt immers weinig reden om na de oorlog op deze plaats een nieuwe waterput te plaatsen.


Je kan deze pagina citeren als: Inventaris Onroerend Erfgoed 2024: Directeur-generaal Willemspark [online], https://id.erfgoed.net/waarnemingen/990885 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.