Berchem

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Antwerpen
Deelgemeente Berchem
Straat
Locatie Berchem (Antwerpen)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Antwerpen (geografische inventarisatie: 01-01-1976 - 31-12-1992).

Juridische gevolgen

Beschrijving

District van Antwerpen. Typische voorstadsgemeente, ten westen en ten noorden grenzend aan Antwerpen, ten oosten aan Borgerhout en Deurne, ten zuiden aan Mortsel en Wilrijk. 42.294 inwoners, 579 hectare 81 are 23 centiare. De grensscheiding met Antwerpen is vrij recent: in 1912 stond Berchem, met het oog op de opening van het Nachtegalenpark, 90 hectare 85 are met als hoofdbrok de domeinen Middelheim en Vogelenzang, af aan de stad; de Generaal Lemanstraat/Floraliënlaan werd hierdoor de westgrens. Hetzelfde jaar werden op Zurenborg 9 hectare 15 are aan Antwerpen overgedragen; hier gold de ringspoorweg naar Nederland als noordelijke afbaking; in ruil kreeg Berchem ten zuiden van deze lijn 11 hectare 2 are Antwerpse grondbezit, met name de befaamde Cogels-Osylei en omgeving.

Hartvormige plattegrond, door E3 en spoorwegen gesplitst in vier kwartieren; ten noorden van de Ring, zogenaamd oud Berchem (ten westen) en Zurenborg (ten oosten), ten zuiden van de Ring, zogenaamd nieuw Berchem, gevormd door een aaneenschakeling van verschillende wijken teruggaand op oude krijgsgronden en landgoederen met name de Schom en de Molens, Ruitenburg, de Veldekens, Rooi, Berchembos, de Zepten (ten westen) en de Groenenhoek (ten oosten)

"Berg-heem", een verhevenheid van 12 meter boven de zeespiegel zou volgens recente opgravingen reeds bezocht zijn door de Romeinen. Uitgegroeid tot een Frankisch dorp met versterkte schans en kerk, werd het als heerlijkheid sedert 1249 beheerd door de Berthouts van Ranst, modo van Berchem, van 1358 tot 1406 door de graaf van Vlaanderen, van 1407 tot 1552 door de familie van Lier, daarna terug door de van Berchems en van 1673 tot aan de Franse Revolutie door de familie de Fourneau.

De nederzetting heeft zich aanvankelijk vooral ontwikkeld "optenberch", dit is nabij de Sint-Willibrorduskerk, waar de brouwerijen "De Swaen" en "Den Ketele" (15de tot 16de eeuw), gevestigd waren, alsook langs Oude (Generaal Lemanstraat/Floraliënlaan) en Nieuwe Baan (Grotesteenweg), waar verschillende ambachtlui neerstreken.

Naast de eigenlijke dorpskern en het kasteel telde Berchem ook talrijke hoven van plaisantie; een belangrijke impuls tot de opbloei hiervan werd gegeven door de heer, Hendrik van Berchem, die circa 1560 naar het voorbeeld van Antwerpse grondspeculanten (onder meer Gilbert Van Schoonbeke), het zogenaamde "Papenmoer", tussen Koning Albertpark en Sint-Willibrorduskerk, verkavelde; aan de pas getrokken leien lieten begoede stedelingen een buitenplaats bouwen; de gronden aan weerszijden van de Grotesteenweg werden in kleinere erven gesplitst ten behoeve van ambachtslieden en kooplui. In 1570 werd de bevolking op 3.425 zielen geraamd. Na een periode van economisch verval (17de eeuw) - in 1584 werd Berchem volledig platgebrand - bracht het Oostenrijks regime nieuwe bloei met ongeveer 1500 inwoners circa 1800; in 1809 telden de Fransen niet minder dan vijfentwintig speelhoven, vijfenzeventig hoeven en tweehonderd negenendertig burgerhuizen, waarvan verschillende met koetspoort; behalve het hof de Bergeyck, Kardinaal Mercierlei nummer 14, bleef geen enkel van deze landhuizen gespaard; het kasteel van de heerlijkheid en hof ter Nieuwerbrugghe vielen in de militaire onteigeningen voor de aanleg van de Brialmontvesten (1859), buitenplaatsen met welluidende namen als Pluimhof, Posthof, Zurenborg, Strijdhof, Troyentenhof, Ruitenburg, ter Schriecken, Wapenhaghe, Pulhof en Fruithof, werden stuk voor stuk gesloopt en verkaveld; van de hoeven, vooral gelegen op Groenenhoek en Rooi, bleven slechts drie exemplaren min of meer bewaard. De industriële vestigingen, opgericht vanaf het eerste kwart van de 19de eeuw, met name katoendrukkerij, wasdoekfabriek ("den toile cirée") en ververij, wasblekerij, tapijtfabriek en zeepziederij, kenden geen grote expansie en de automobielfabriek Minerva lag sedert 1912 op Antwerps grondgebied. De grootste fabriek, die Berchem ooit gehad heeft is ATEA (televerbindingen) aan Coveliers-/Boomgaard-/Belpairestraat; de technische diensten van de gasmaatschappij op Zurenborg, gaan terug op de voormalige gasfabriek. Verder treft men tot op heden, vooral in oud Berchem, tal van kleinschalige bedrijven aan. Vanaf circa 1850 - de gemeente telde toen 4.356 inwoners -ontwikkelde Berchem zich vooral als een residentiële gemeente; het in hoofdzaak agrarische gebied, enkel doorsneden door Oude en Nieuwe Baan, enkele leien op het Papenmoer, veld- en buurtwegen, was op de dorpskern na nog weinig bebouwd. De urbanisatie van het volledige grondgebied zou pas in de tweede helft van de 19de eeuw en in de 20ste eeuw gestalte krijgen. Als eerste kwamen de eigendommen in oud Berchem aan de beurt, waar circa 1835-40 de omgeving van de Walemstraat werd verkaveld, circa 1870 de gronden rond De Villegas- en Vredestraat, circa 1880 de buurt van Batkin- en Arthur Sterckstraat, circa 1890 de gronden aan de De Lescluzestraat, circa 1900 Victor Jacobslei en omgeving; de oprichting van een tweede parochie, Sint-Hubertus, werd in 1900 erkend; tussen 1884-1914 werden ook de aanleg en bebouwing van Zurenborg gerealiseerd: een aparte item onder de gelijknamige hoofding belicht dit fenomeen uitvoerig. De ontwikkeling van winkelas Driekoningen-/Statiestraat hangt samen met de aanleg van spoorweg (1835) en station (1897). In 1900 waren er reeds circa 20.000 inwoners in Berchem.

De kringvesting van Brialmont (1859-64) en de militaire servituten op alle terreinen binnen de 550 meter van de uiterste bouwwerken hebben de verstedelijking van nieuw Berchem verdaagd tot het eerste kwart van de 20ste eeuw. Met de aanleg van de wijk de Schom en de Molens werd reeds voor de Eerste Wereldoorlog begonnen, Groenenhoek, Veldekens en Ruitenburg werden vooral in de jaren 1920-25 omgevormd tot dicht bebouwde woonwijken met eigen gemeenschapsvoorzieningen; de ontsluiting van Rooi, Berchembos en de Zepten dateert pas van de laatste decennia. De laatste groene zone, de voormalige militaire gordel, verdween in 1963-67 voor de bouw van de Kleine Ring; het parkje rond de Brilschans is er een overblijfsel van.

De aard van de bebouwing loopt uiteraard parallel met de stedebouwkundige ontwikkeling en de socio-politieke structuur van gemeente.

Oud Berchem wordt voornamelijk gekarakteriseerd door een aaneensluiting van burgerhuizen uit het vierde kwart van de 19de eeuw en eerste kwart van de 20ste eeuw, doorgaans van twee tot drie trav. en dito aantal bouwlagen onder zadel-, plat of pseudo-mansardedak; de bepleisterde en beschilderde of kleurige bakstenen lijstgevels overwegend in eclectische stijl met uiteenlopende inslag: neoclassicisme, neo-Vlaamse renaissance, neobarok, neogotiek, neo-Lodewijk XVI, neorococo, art nouveau; de openbare gebouwen volgen dezelfde beweging, de wijk Zurenborg eveneens, doch in overtreffende trap. Speculatiebouw, resulterend in groepbebouwing, is een algemeen verschijnsel; zelfs Zurenborg ontsnapt er niet aan. Arbeidershuizen van één tot twee bouwlagen zijn nog vaak aanwezig, steegbebouwing sporadisch (alleen nog in Driekoningen-, Kemmelberg- en Woeringenstraat).

Diversifiëring in opbouw en details zijn de persoonlijke stempel van de bouwmeester; opvallend is de impact van lokale architecten als Ch. De Roeck, J. De Vroey, J. De Weerdt, F. Toen, R. Vaes, G. Verbeke en Ch. Wuyts; namen van bouwmeesters, die ook in de 19de-eeuwse Anwerpse stadsuitbreiding werkzaam waren, duiken regelmatig op, architecten met meer dan lokale vermaardheid komen in hoofdzaak voor op Zurenborg.

Nieuw Berchem is bijzonder rijk aan architectuur uit de periode van het interbellum, waar eengezinswonigen en flatgebouwen, veelal naar ontwerp van bekende modernisten, als paddestoelen uit de grond rezen; niet alleen de kwaliteit van de individuele ontwerpen, maar vooral de enorme hoeveelheid aan cottage, art deco en nieuwe zakelijkheid maakt wijken als de Schom en de Molens, Ruitenburg en Groenenhoek interessant. Veelvuldig zijn de realisaties van E. Van Steenbergen en W. Van den Broeck, beiden woonachtig te Berchem, vermeldenswaardig is de samenwerking met plaatselijke kunstenaars als Eugeen Yoors, glazenier en A. Poels, beeldhouwer. Sociale woningbouw komt vanaf deze periode voor op de Groenenhoek met verwezenlijkingen door de Ideale Woning tot in de jaren zestig. Privé-woningbouw werd sterk gestimuleerd door de wet de Taeye, 1948. De ontwikkeling van de laatste dertig jaren manifesteert zich in hoge bouw aan Grotesteenweg (ten zuidoosten) en Fruithoflaan, hedendaagse villa's en rijwoningen op het Rooi en de Zepten. Voor de meest recente ontwerpen verwijzen we naar de randen van het Nachtegalenpark.

  • Zo was ... Berchem, samengesteld in opdracht van het Gemeentebestuur door C. Van Leuven en K. Nicolaï, 1973.
  • Almanach d'Anvers et du Département des Deux Nèthes pour l'an 1809,s.l.e.d.
  • CRAEYBECKX H., District Berchem, in Antwerpen, XXIX, maart 1983, nr. 1, p. 23-28.
  • DONNET F., Le "Papen Moer" à Berchem, in Annales de l'Académie Royale d'Architecture de Belgique, LXIX, 6de reeks, dl. IX, Antwerpen, 1921, p. 121-161.
  • NICOLAI K., Geschiedenis van Berchem in straten en pleinen, Berchem, 1983.
  • PRIMS F., Berchem-dorp in 1809, in Antwerpiensia, XX, 1950, p. 241-243.
  • PRIMS F., Geschiedenis van Berchem tot bij de aanvang der XXste eeuw, Berchem, 1949.
  • STOCKMANS J.B., Geschiedenis der gemeente Berchem, Antwerpen, 1886.
  • VAN KERCKHOVEN A., Berchem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1972.
  • VERSTEYLEN K.-VONCK L., De straten van Berchem, s.l., [1928].
  • V0NCK L., Geschiedkundige wandelingen in de gemeente Berchem bij Antwerpen, Antwerpen, 1901.

Bron: Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. met medewerking van Wylleman L. & Himler A. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Antwerpen, Fusiegemeenten, Bouwen door de eeuwen heen in in Vlaanderen 3ND, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Plomteux, Greet

Datum tekst: 1992

Relaties

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Antwerpen - fusiegemeenten

Antwerpen, Berchem, Berendrecht, Borgerhout, Deurne, Ekeren, Hoboken, Lillo, Merksem, Wilrijk, Zandvliet...

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Anjelierstraat

Anjelierstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Apollostraat

Apollostraat (Antwerpen)

omvat Architectenwoning Cis Van de Velde

Rooilaan 5, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Art nouveau burgerhuis

Terlinckstraat 85, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Arthur Sterckstraat

Arthur Sterckstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Batkinstraat

Batkinstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Belpairestraat

Belpairestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Berchemboslaan

Berchemboslaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Berchemstadionstraat

Berchemstadionstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Bikschotelaan

Bikschotelaan (Antwerpen)

omvat Boomgaardstraat

Boomgaardstraat, Boomgaardstraat (Antwerpen)

omvat Burgerhuis

Jupiterstraat 20, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Callensstraat

Callensstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Coremansstraat

Coremansstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Coveliersstraat

Coveliersstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat De Fourneaustraat

De Fourneaustraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat De Lescluzestraat

De Lescluzestraat (Antwerpen)

omvat De Merodelei

De Merodelei (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat De Villegasstraat

De Villegasstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Dianalaan

Dianalaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Diksmuidelaan

Diksmuidelaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Driekoningenstraat

Driekoningenstraat (Antwerpen)

omvat Eclectisch burgerhuis

Terlinckstraat 78, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Eenheidsbebouwing

Van Marsenillestraat 3-7, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eenheidsbebouwing van vier burgerhuizen

Terlinckstraat 77-83, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Elisabethlaan

Elisabethlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Ferdinand Coosemansstraat

Ferdinand Coosemansstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Floraliënlaan

Floraliënlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Frans Van Hombeeckplein

Frans Van Hombeeckplein (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Frederik de Merodeplein

Frederik de Merodeplein (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Frederik de Merodestraat

Frederik de Merodestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Generaal Drubbelstraat

Generaal Drubbelstraat (Antwerpen)

omvat Generaal Lemanstraat

Generaal Lemanstraat, Generaal Lemanstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Gitschotellei (Berchem)

Gitschotellei (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Granaatstraat

Granaatstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Grotesteenweg

Grotesteenweg (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Heilig Hartstraat

Heilig Hartstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Herculusstraat

Herculusstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hilda Ramstraat

Hilda Ramstraat (Antwerpen)

omvat Hof ter Schriecklaan

Hof ter Schriecklaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hofstadestraat

Hofstadestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hogeweg

Hogeweg_BE (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hugo Verrieststraat

Hugo Verrieststraat (Antwerpen)

omvat Interbellumwoning

Neptunusstraat 12, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Jan Moorkensstraat

Jan Moorkensstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Jozef Wautersstraat

Jozef Wautersstraat (Antwerpen)

omvat Kardinaal Mercierlei

Kardinaal Mercierlei (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Karel Coggestraat

Karel Coggestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Karmelietenstraat

Karmelietenstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Koninklijkelaan

Koninklijkelaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Le Grellelei

Le Grellelei (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Leopold De Vriesstraat

Leopold De Vriesstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lodewijk Gerritslaan

Lodewijk Gerritslaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lodewijk Van Berckenlaan

Lodewijk Van Berckenlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lysenstraat

Lysenstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Marcel Auburtinlaan

Marcel Auburtinlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Marie-Josélaan

Marie-Josélaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Meibloemstraat

Meibloemstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mellinetplein

Mellinetplein (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mercuriusstraat

Mercuriusstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mimosastraat

Mimosastraat (Antwerpen)

omvat Modernistisch flatgebouw, architectenwoning Urbain De Meyer

Jupiterstraat 1-3, Gitschotellei 106, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch herenhuis

Terlinckstraat 73, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch woon- en winkelhuis

Terlinckstraat 2, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Heilig Sacrament

Pervijzestraat 64, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Patriottenstraat

Patriottenstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Pieter de Coninckstraat

Pieter de Coninckstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Pieter Jozef Nauwelaertsstraat

Pieter Jozef Nauwelaertsstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Polygoonstraat

Polygoonstraat (Antwerpen)

omvat Prins Albertlei

Prins Albertlei (Antwerpen)

omvat Rijhuis in brutalistische stijl

Elzenhoutstraat 9, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Roderveldlaan

Roderveldlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Rooiplein

Rooiplein (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Ruytenburgstraat

Ruytenburgstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Rysheuvelsstraat

Rysheuvelsstraat (Antwerpen)

omvat Samenstel van twee art-decowoningen

Frans Beckersstraat 80-82, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sint-Hubertusstraat

Sint-Hubertusstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Stanislas Leclefstraat

Stanislas Leclefstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Statiestraat (Berchem)

Statiestraat_BE (Antwerpen)

omvat Stedelijk Instituut Lager Onderwijs en onderwijzerswoning

Jozef Balstraat 6-8, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Strijdhoflaan

Strijdhoflaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Thaliastraat

Thaliastraat (Antwerpen)

omvat Theophiel Roucourtstraat

Theophiel Roucourtstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Troyentenhoflaan

Troyentenhoflaan (Antwerpen)

omvat Tuinwijken Groenenhoek

Arbeidersstraat 1-21, 2-24, Edelgesteentenstraat 1-37, 43-67, Edelgesteentenstraat 2-32, 40-52, Florent...

omvat Twee eclectische burgerhuizen

Terlinckstraat 93-95, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Twee eengezinswoningen

Jupiterstraat 24-26, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Van Vaerenberghstraat

Van Vaerenberghstraat (Antwerpen)

omvat Victor Jacobslei

Victor Jacobslei (Antwerpen)

omvat Victor Jacobslei en omgeving

Beernaertstraat 26-30, Maloustraat 2-10, Victor Jacobslei 1-25, 2-26 (Antwerpen)

omvat Vier neoclassicistische burgerhuizen

Terlinckstraat 38-40, 44-46, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Vredestraat

Vredestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Walemstraat

Walemstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Wapenhaghestraat

Wapenhaghestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Wapenstilstandlaan

Wapenstilstandlaan (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Waterfordstraat

Waterfordstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Weidestraat

Weidestraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Wijnstraat

Wijnstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Willem Van Laarstraat

Willem Van Laarstraat (Antwerpen)

omvat Winkelhuis

Terlinckstraat 59, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Zonnebloemstraat

Zonnebloemstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Zurenborg

Antwerpen, Berchem (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.