erfgoedobject

Kasteeldomeinen in de vallei van de Tappelbeek

landschappelijk geheel
ID: 135029   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/135029

Beschrijving

Het landschap van de ‘Kasteeldomeinen in de vallei van de Tappelbeek’ is gelegen op grondgebeid van de gemeenten Massenhoven (Zandhoven) en Oelegem (Ranst) in de Centrale Kempen. De begrenzing van dit gebied wordt gevormd door de Hallebaan in het noorden, de Kantonbaan in het oosten, de bewoning van Zandhoven en Massenhoven in het zuiden en het Albertkanaal in het oosten.

Op de kabinetskaart van de Ferraris (1771-1778) herkennen we duidelijk twee kasteeldomeinen, gelegen langs de zuidelijke rand van de ankerplaats, alsook de Tappelbeek. Wat opvalt is dat het bos veel minder aaneengesloten was dan nu. Langs de Tappelbeek herkennen we voornamelijk hooilanden en moerassen; slechts af en toe grenst bos aan de beek. De relatief grote boscomplexen bevonden zich toen voornamelijk rond de kastelen. Bijna een halve eeuw later, zoals zichtbaar op de Vandermaelenkaart (1854) zien we dat het aandeel bos een weinig is toegenomen en dat langsheen de beek natte weilanden nog steeds domineren. In het begin van de 20ste eeuw, zoals zichtbaar op topografische kaarten uit die periode, is het bos verder toegenomen, doch een aanzienlijk gedeelte van het gebied betreft nog natte weilanden en akkers. Vandaag domineren duidelijk de bossen. Enkel in het centrale gedeelte van het landschap vinden we enkele weilanden en akkers. Met de aanleg van de E34 Antwerpen-Eindhoven werd het landschap van de vallei van de Tappelbeek echter doorsneden en moest een aanzienlijk gedeelte van de beekbegeleidende, lagere gronden wijken. Het wegenpatroon en een gedeelte van de perceelsstructuur in dit landschap komen nog goed overeen met wat we terugvinden op de topografische kaart uit het begin van de 20ste eeuw.

De kasteeldomeinen die reeds op de kabinetskaart van de Ferraris terug te vinden waren zijn het ‘Hof van Liere’ en ‘Kasteel Montens’. Het ‘Hof van Liere’ gaat terug tot een waterburcht, in de 15de eeuw gebouwd door de heren van Liere. De verdedigingsmuren werden gesloopt en in het midden van de 17de eeuw, alsook in het begin van de 19de eeuw werd het kasteel verbouwd. Vandaag is het een dubbel omgracht kasteel met neogotische dienstgebouwen tussen beide grachten. In het mooie, omgevende domein ligt een bij het kasteel horende hoeve uit de 19de-20ste eeuw, waarvan het behouden volume wijst op een oudere kern.

‘Kasteel Montens’ werd genoemd naar de familie die het goed sinds 1812 bezit. Het betreft een omgracht kasteel dat in oorsprong teruggaat tot de middeleeuwen. Het huidige uitzicht van een classicistisch herenhuis kreeg het echter in de 18de eeuw. Een classicistische oranjerie, alsook symmetrisch opgestelde stallingen flankeren het kasteelgebouw.

Naast de historische waarde, heeft dit landschap tevens een belangrijke archeologische waarde. Ter hoogte van het Begijnenbos werden in de 19de eeuw immers een 70-tal urnen uit het La-Tène Tijdperk ( 450 tot circa 50 voor Christus) gevonden en de vruchtbare gronden rond de Tappelbeek zouden in de vroege middeleeuwen Frankische nederzettingen hebben aangetrokken.

De Tappelbeekvallei behoort tot de mooiste beekvalleien van de Kempen en heeft dankzij de aanwezigheid van verschillende vegetatietypen en de twee relatief gaaf bewaarde kasteelparken een belangrijke esthetische waarde. Men treft hier nog verschillende typen beekbegeleidende bossen aan, die in stand worden gehouden door regelmatige overstromingen van de Tappelbeek. Doordat bepaalde delen van de vallei moeilijk te bereiken zijn, bleven ze tot op vandaag relatief ongeschonden en vindt men er bijgevolg nog een rijke flora. De afwisselende vegetatietypes vormen een pleisterplaats voor verschillende diersoorten, waarbij vooral de avifauna goed vertegenwoordigd is. Het belangrijkste ruimtelijk-structurerend element in dit landschap is de Tappelbeek die midden door het gebied loopt en op deze manier de natuurlijke grens vormt tussen Oelegem en Massenhoven. Het noordelijke gedeelte, alsook de zuidelijke rand worden gedomineerd door bos en geven een sterk gesloten indruk die het centrale meer open gedeelte als het ware omarmt.

  • Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000.
  • Topografische kaart van België, Philippe Vandermaelen, uitgegeven in 1846-1854, schaal 1:20.000.
  • Topografische kaarten van België, Herziening derde editie, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1900-1930, schaal 1:20.000.

Bron     : Ankerplaats 'Kasteeldomeinen in de vallei van de Tappelbeek'. Landschapsatlas, A10039, Agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel.
Auteurs :  Agentschap Onroerend Erfgoed
Datum  : 2001


Relaties

  • Omvat
    Kasteel Hof van Liere

  • Is deel van
    Ranst

  • Is deel van
    Zandhoven

  • Is deel van
    Zoersel

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2020: Kasteeldomeinen in de vallei van de Tappelbeek [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/135029 (Geraadpleegd op 23-02-2020)