erfgoedobject

Meilers

landschappelijk element
ID
308516
URI
https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/308516

Beschrijving

Op basis van onderzoek van het digitaal hoogtemodel en verder landschappelijk en archeologisch onderzoek is vastgesteld dat er zeker 49 meilers in het Zoerselbos liggen. Het gaat om de restanten van bovengrondse meilers ofwel koepelmeilers (in tegenstelling tot het branden van houtskool met kuilmeilers). Koepelmeilers zijn koepelvormige, tijdelijke structuren in openlucht om van hout houtskool te maken: hout werd dicht gestapeld, afgedekt en in brand gestoken. Na het aansteken brandde de meiler lange tijd, meer dan een week, op lage temperatuur en met een minimum aan zuurstof, om op die manier hout in houtskool om te zetten. De productie van houtskool gebeurde in de onmiddellijke nabijheid van de plek waar het hout gekapt werd, want hout is zwaar om ver te transporteren. Houtskool daarentegen is heel licht en gemakkelijk transporteerbaar. Houtskool kende veel toepassingen, waaronder in de metaalnijverheid. 

De meilers in het Zoerselbos

Het Zoerselbos behoort tot de meest waardevolle en belangrijke bosgebieden in Vlaanderen, en is naast het Grotenhout en 's Herenthout, één van de weinige oudboskernen in het Kempisch district. Het bos maakte van 1233 tot 1795 deel uit van de eigendom (Hooidonk genaamd) van de Sint-Bernardusabdij in Hemiksem. Na confiscatie van 1795 werden de eigendommen verkocht en gingen ze over naar enkele grote eigenaars, die deze goederen later weer doorverkochten. In 1825 verscheen voor het eerst de benaming "Zoerselbos" in documenten.

Bij onderzoek in 2008-2009 werden er 49 meilers aangetroffen in het Zoerselbos. Er zijn kleine meilers (16) met een diameter tussen de 4 en 6m, waar meestal geen greppel rond ligt. Bij de grote meilers (33) is er wel een greppel aanwezig; ze hebben een diameter tussen 6 en 8m. De meilers komen vaak gegroepeerd voor. Alle meilers liggen op percelen die sinds Ferraris bebost zijn. Vaak zijn de meilers gelegen op plaatsen waar voldoende water aanwezig was, bijvoorbeeld op een kruispunt van beken en grachten. Mogelijk had dit te maken met brandveiligheid. Ook liggen ze steeds dichtbij (vroegere) wegen.

Onderzoek van de bomen die op de meilers gegroeid zijn, wijst uit dat de oudste boom van 1830 was. Deze meiler moet dus zeker van voor die tijd dateren. C-14-dateringen van houtskoolfragmenten uit de meilers wijst uit dat er minstens in drie periodes houtskool gebrand werd in het Zoerselbos: 1280-1420, 1400-1600 en na 1650 (door het Suess-effect kan na 1650 niet beter gedateerd worden). Koepelmeilers van voor de late middeleeuwen zijn niet te verwachten, want tot in de late middeleeuwen werd houtskool niet in koepelmeilers gebrand maar met kuilmeilers. Voor Zoerselbos wordt vermoed dat het houtskoolbranden niet tot het reguliere bosbeheer behoorde maar dat het ging om het verwerken van houtoverschotten op momenten dat delen van het bos ontgonnen werden.

Qua houtsoorten komt els in elke meiler voor, hazelaar is de tweede belangrijkste soort. Verder komen struikheide, vuilboom en hulst voor in de helft van de meilers, maar vaak in kleine hoeveelheden. Struikheide is waarschijlijk afkomstig van de afdeklaag die een meiler luchtdicht moest maken. In oudere meilers komen ook eik en haagbeuk voor. Het patroon van de groeiringen in de els doet vermoeden dat deze soort als hakhout werd beheerd.

Op basis van recente meer gedetailleerde digitale hoogtemodellen kunnen we vermoeden dat er in het Zoerselbos nog meer meilers voorkomen.

  • AGIV, Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, multidirectionele hillshade 0,25m, (geraadpleegd, 13 maart 2023).
  • Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000.
  • BOEREN et al., 2009: Een archeologische evaluatie en waardering van houtskoolmeilers in het Zoerselbos (Zoersel, provincie Antwerpen), Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 54.
  • DE BAUW et al., 1985: Het Zoerselbos: Inventarisatieresultaten en richtlijnen voor het beheer, Koning Boudewijnstichting, Zoersel, 444.
  • DEFORCE et al., 2013: Selective woodland exploitation for charcoal production. A detailed analysis of charcoal kiln remains (ca. 1300-1900 AD) from Zoersel (northern Belgium), Journal of Archaeological Science 40, 681-689.
  • DEFORCE et al., 2021: 2500 years of charcoal production in the Low Countries: The chronology and typology of charcoal kilns and their relation with early iron production, Quaternary International 593, 295-305.
  • HOUTMAN E., 2005: Een kaartboek van de Sint-Bernardsabdij Hemiksem 1666-1671, Algemeen Rijksarchief en Rijksarchief der Provinciën, 322.
  • VAN DE MOSSELAAR M, 1984: Het grondbezit van de Sint Bernardsabdij van Hemiksem te Westmalle/Zoersel. De uitbating van het domein Hooidonk in het licht van een landschapsgeschiedenis, Zoersel.

Auteurs: de Haan, Aukje; Bastiaens, Jan
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)


Relaties

  • Is deel van
    Halle

  • Is deel van
    Zoersel

  • Is deel van
    Zoerselbos en Hooidonkse Beemden


Je kan deze pagina citeren als: Inventaris Onroerend Erfgoed 2023: Meilers [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/308516 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.