Duitse flankerende bunker met observatiepost Leopoldkanaal

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Oost-Vlaanderen
Gemeente Maldegem
Deelgemeente Middelburg
Straat Dijkstraat
Locatie Dijkstraat zonder nummer, Maldegem (Oost-Vlaanderen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Hollandstellung (thematische inventarisatie: 01-01-2013 - 31-12-2015).
  • Thematische bescherming Hollandstellung 2016-2017 (beschermingen: 01-01-2016 - 31-12-2017).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Typologiebunkers
DateringWO I
Tags Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog

Beschrijving

Eén van twee betonnen militaire posten langs de noordelijke zijde van het Leopoldkanaal. De flankerende bunkers zijn opgetrokken tegen het zuidelijke talud van de noordelijke dijk van het Leopoldkanaal. De oostelijke flankerende mitrailleurspost ligt op 600 m ten oosten van de brug over het Leopoldkanaal bij Strobrugge, ter hoogte van de Moerhuizewatergang. Deze beschrijving betreft de westelijke flankerende mitrailleurspost ter hoogte van Dijkstraat 33, op 1400 m ten oosten van Leeskensbrugge, op 2000 m ten westen van de brug over het Leopoldkanaal bij Strobrugge (Aardenburgkalseide). Deze bunker is via een ondergrondse gang verbonden met de dubbele artillerie-observatiepost aan de noordzijde van de dijk. Ten westen van deze observatiepost ligt nog een bunker, die nu bijna volledig ondergronds gebracht is.

Historisch overzicht

Duitse bunker opgetrokken als onderdeel van de Hollandstellung. Deze Duitse verdedigingsstelling werd tijdens de Eerste Wereldoorlog opgetrokken langs de grens met Nederland, tussen Knokke en Vrasene (Beveren). Tussen het Zwin (Knokke) en Leeskensbruggen (Maldegem) zijn de bunkers opgetrokken door het Marinekorps Flandern, vanaf Moerhuize (Maldegem) door de Etappen-Inspektion 4 (of Gruppe Gent). De zone rond Strobrugge (Maldegem) vormde een overgangsgebied. Er is een groot verschil merkbaar in de aanleg van de stelling en de bouwwijze van de bunkers in beide zones.

De uitbouw van de Hollandstellung tussen Leeskensbruggen en Moerhuize

In een legerbevel van 12 september 1916 werd de uitbouw van de stelling tussen Fort Donaas en de vesting Antwerpen bevolen. Het Marinekorps Flandern was toen verantwoordelijk voor de uitbouw van de stelling tussen de Damse Vaart en het Afleidingskanaal bij Moerhuize, de rest van de stelling werd uitgebouwd door de Etappen-Inspektion 4. Tussen Leeskensbruggen en Moerhuize werden de verdedigingswerken aangelegd ten noorden van het Leopoldkanaal en ten zuiden van het Afleidingskanaal van de Leie. Aanvankelijk werden er vooral mitrailleursposten voorzien aan de noordzijde van het Leopoldkanaal, bestaande uit bunkers met open gevechtsstellingen en flankerende mitrailleursposten. Deze laatsten werden tegen het zuidelijke talud van de noordelijke dijk van het Leopoldskanaal ingeplant. De meest westelijke bewaarde flankerende mitrailleurspost werd aangeduid met nummer 10 en de bijhorende bunker met nummer 11, de flankerende mitrailleurspost ten oosten van Strobrugge kreeg het nummer 4. Deze verdedigingswerken werden met (dubbele) draadhindernissen met elkaar verbonden, die op bepaalde punten in noordelijke richting uitsprongen, zoals tussen mitrailleursposten 11 en 12. Ter noorden van Strobrugge, meer bepaald tussen Waaktdijk tot ter hoogte van Moerhuize, vormde deze stelling een bruggenhoofd met meerdere mitrailleursposten. Ter hoogte van Moerhuize werd een verbinding voorzien tussen het Leopoldkanaal en het Afleidingskanaal, waar er ook twee mitrailleursposten langs de noordelijke dijk werden opgetrokken, waaronder één flankerende bunker. In Strobrugge zelf werden twee grote manschappenonderkomens voor honderd man voorzien. In de zuidelijke dijk van het Afleidingskanaal werden twee stellingen voor 5 cm kanonnen aangelegd. In latere plannen werden er ook nog eens enkele en dubbele observatieposten ten behoeve van de artillerie toegevoegd bij de mitrailleursposten. De dubbele observatiepost bij mitrailleurspost 10 kreeg het nummer 3 en 4.   Tegen de zomer van 1917 werden er tussen Leeskensbruggen en Strobrugge nog enkele bijkomende betonnen constructies opgetrokken, waaronder één stuwdam aan het Leopoldskanaal ter hoogte van de Waaktdijk en een aantal betonnen werken in de zuidelijke dijk van het Afleidingskanaal. De bewaarde constructies in deze zuidelijke dijk van het Afleidingskanaal zijn bijna allen opgetrokken met betonstenen.

De flankerende bunkers en bijhorende posten

Er waren volgens het plan van december 1916 vier flankerende mitrailleursposten voorzien die in het talud, dichtbij het water werden opgetrokken, waarvan drie tegen het zuidelijke talud van de noordelijke dijk van het Leopoldkanaal en één exemplaar tegen het noordelijke talud van de zuidelijke dijk van het Afleidingskanaal. Ze werden op het plan aangeduid als mitrailleurspost nummer 1, 4, 8 en 10. Zoals reeds vermeld, zijn enkel de flankerende mitrailleursposten nummer 4 en 10 bewaard. In een Belgische inventarisatie uit 1919 werden ze omschreven als “Type N: abri avec embrasures pour M des 2 côtés”, met andere woorden een bunker met aan weerszijden schietopeningen voor mitrailleur. Volgens deze inventarisatie uit 1919 waren er meer oostwaarts langs het Afleidingskanaal nog dergelijke flankerende mitrailleursposten Type N opgetrokken. In een latere inventarisatie van de Oost-Vlaamse bunkers van de Hollandstellung worden deze flankerende mitrailleursposten aangeduid met Type G .

Dit type mitrailleurspost bestond uit vier kamers, waarvan de twee uiterste kamers met een schietopening in de zijmuur hadden: van hieruit kon het volledige wateroppervlak in beide richtingen met vuur bestreken worden. De middelste ruimtes dienden wellicht als onderkomens voor het personeel.

De bouw van deze flankerende bunkers ging van start in januari 1917. Op een plan van juli 1917 worden ze als voltooid aangeduid. De drie flankerende mitrailleursposten langs de noordzijde van het Leopoldkanaal waren op 1300 m van elkaar opgetrokken.

Mitrailleurspost nummer 4 maakte deel uit van het bruggenhoofd ten noorden van Strobrugge. De vloeren in de ruimtes waar de mitrailleurs dienden opgesteld te worden, zijn bijkomend met 15 cm verhoogd, maar het is onduidelijk wanneer dit gebeurd is. Volgens sommigen werden deze ruimtes aangepast voor het plaatsen van marine- of ander geschut. Bij de flankerende bunker 10 werden ook een dubbele observatiepost ten behoeve van de artillerie (aangeduid met nummer “3 u. 4a”) en een andere mitrailleurspost (nummer 11) opgetrokken, die beiden bewaard zijn. De observatiepost werd aan de noordelijke zijde van de dijk opgetrokken en via een ondergrondse gang met de flankerende bunker verbonden. Ook deze observatiepost was gebaseerd op een standaardtype. Er waren enkelvoudige observatieposten en dubbele observatieposten, zoals het hier bewaarde exemplaar. In deze betonnen constructies zijn vaak ijzeren elementen bewaard, waaronder een deel van een stoeltje, klimijzers en een in het beton verankerde stalen steun met haak voor het bevestigen van een zoeklicht of schaarverrekijker.

De andere bunker betreft eveneens een standaardtype, dat veelvuldig is opgetrokken ten westen van Moerhuize. Het betreft een betonnen constructie bestaande uit één ruimte van ongeveer 4,8 op 3,5 m met aan weerszijden een L-vormige (geknikte) toegang. De muur aan frontzijde is tot anderhalve meter dik. Vaak zijn deze constructies in een bestaande dijk ingegraven. Doorgaans waren er bij dit type ook open mitrailleuropstellingen ingericht, waarbij – vermoedelijk in een latere fase – betonnen muurtjes en betonnen paaltjes werden opgetrokken om de mitrailleur te bedienen.

De bunkers tijdens Operation Switchback (Tweede Wereldoorlog).

Beide flankerende mitrailleursposten werden tijdens het Bevrijdingsoffensief in het najaar van 1944 door Duitsers bezet. Mitrailleurspost nummer 4, ten oosten van Strobrugge, zou een dodelijke rol spelen in oktober 1944, tijdens Operation Switchback, een militaire operatie die kaderde in de Slag aan de Schelde (eind september – begin november 1944).

Beschrijving

Het betreft een betonnen militaire constructie met een rechthoekig grondplan, op de rechthoekige insprong aan noordelijke zijde na, waardoor de twee toegangen uitspringen. De afmetingen zijn 15 x 8 m. Het beton van de bunker is gegoten tegen een houten bekisting. Minimum het betonnen dak is gewapend met een ijzeren rooster. De buitenmuren zijn anderhalve meter dik. Op het dak zijn aan de zuidelijke zijde zes openingen te zien. Het dak van de bunker ter hoogte van Dijkstraat 33 is ten dele met gras begroeid. Aan noordelijke zijde zitten twee toegangen met trappen, die de uiteinden vormen van een geknikte gang van 1 m breed. Bij de bunker ter hoogte van Dijkstraat 33 is de westelijke toegang vervangen door een ondergrondse verbindingsgang naar de nabijgelegen observatiepost (zie verder). De gang geeft op zijn beurt vier keer toegang tot de vier binnenruimtes, via vier openingen van 0,65 tot 0,70 m breedte. De vloer van de twee uiterste kamers is bij de oostelijke flankerende mitrailleurspost hoger dan de middelste kamers. De twee uiterste kamers meten 2,10 x 2,25 m, de twee middelste kamers 3,10 x 2,25 m. In de twee uiterste ruimtes zit telkens een vierkante opening (schietopening) in de buitenmuur, die naar buiten toe verbreedt van 0,50 m naar 1 m. Aan de beide zijden van deze opening zitten telkens drie ijzeren stangen doorheen de muur, waarvan er enkele verdwenen zijn. Deze stangen dienden vermoedelijk voor de bevestiging van een pantserplaat. In de binnenmuren zitten nissen, waaronder kleine nissen voor het plaatsen van verlichting en grote nissen in de gang ter hoogte van de toegang, voor het plaatsen van wapens of munitie. Daarnaast zitten er in de binnenmuren nog ventilatie-openingen in de uiterste ruimtes en uitsparingen voor het aanbrengen van houten latten of bekleding.

De flankerende bunker langs het kanaal ter hoogte van Dijkstraat 33 is via een ondergrondse gang verbonden met de dubbele observatiepost aan de noordelijke zijde van de dijk. Deze ondergrondse verbindingsgang zit op de plaats waar normaliter de westelijke toegang zou moesten zitten. Een smalle gleuf boven de ondergrondse gang zou een beperkte doorkijk in noordelijke richting (nu Dijkstraat) mogelijk maken. Deze ondergrondse loopgraaf is naar verluidt 15 m lang en zou afleesbaar zijn in het geasfalteerde wegdek omwille van de andere kleur van het beton van de gang. De observatiepost bestaat uit een betonnen militaire constructie van min of meer 5 x 3 m. Op het dak is grasbegroeiing aangebracht. Deze constructie zou, net zoals andere dubbele observatieposten, uit twee kleine, van elkaar afgescheiden ruimtes bestaan, met telkens een vierkant mangat in het dak. Dit mangat is bereikbaar via klimijzers, die nog aanwezig zijn, net zoals andere ijzeren elementen. Elke ruimte bevat een opening aan noordelijke zijde, aan de buitenzijde geflankeerd door ijzers.

  • Koninklijk Legermuseum Brussel, Fonds C.D.H., Inventaire QGT nr 27, map 533: documenten m.b.t. inventarisatie van bunkers in West- en Oost-Vlaanderen.
  • Koninklijk Legermuseum Brussel, Fonds 185, doos 3210, doos 3791: diverse documenten
  • Militärarchiv Freiburg, RM 120/112, RM 120/226: diverse documenten van het Marinekorps Flandern met betrekking tot de aanleg van de Hollandstellung.
  • PAUWELS J.R. 2004: De Canadezen en de bevrijding van België 1944-1945, Berchem.
  • PYPE P. 2007: Bunkers van de ‘Hollandstellung’ tussen Strobrugge en Leestjesbrug in Maldegem, Heemkundige kring Het Ambacht Maldegem, Jaarboek 2007, 175-191.
  • SAKKERS H. e.a. 2011: De Hollandstellung van Knokke tot Antwerpen. Stille getuige van de Eerste Wereldoorlog, s.l.
  • SPITTAEL G. 1989: Libera me, Eeklo.
  • VAN DEN WIJNGAERT M. e.a. 2015: België tijdens de Tweede Wereldoorlog, Antwerpen.
  • VAN GEETERUYEN A. & DE JONGH G. 1994: Hollandstellung van de kust tot Strobrugge, toen en nu, Shrapnel, 6.2.
  • VAN MALDEGHEM J. 2007: Oorlogsherinneringen 1940-1944 aan het Polderken in Middelburg, Heemkundige kring Het Ambacht Maldegem, Jaarboek 2007, 192-198.

Bron: -

Auteurs: Decoodt, Hannelore

Datum tekst: 2017

Alle teksten

Relaties

maakt deel uit van Hollandstellung

Assenede, Oosteeklo (Assenede), Vrasene (Beveren), Lapscheure, Moerkerke (Damme), Eeklo (Eeklo), Ertvelde...

is gerelateerd aan Duitse bunker

Dijkstraat zonder nummer, Maldegem (Oost-Vlaanderen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.