Monument Schelde Vrij

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Antwerpen
Deelgemeente Antwerpen
Straat Marnixplaats
Locatie Marnixplaats zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Herinventarisatie Het Zuid (Antwerpen) (geografische herinventarisatie: Mei 2010 - Januari 2013).
  • Synchronisatie databank beschermde monumenten 2008 (synchronisaties: 05-06-2008 - 31-12-2008).

Juridische gevolgen

is beschermd als monument Monument Schelde Vrij

Deze bescherming is geldig sinds 08-06-1988.

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Monument Schelde Vrij

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

Beschrijving

Centraal op het ronde, gekasseide Marnixplein domineert een twintig meter hoge beeldengroep "Schelde Vrij". Het beeld is een realisatie van Jean-Jacques Winders, die samenwerkte met de beeldhouwers Louis Dupuis (leeuwen en medaillons), Jaak de Braekeleer (Neptunus en Mercurius) en Frans Floris (schrijvend figuurtje).

Context

In 1873 schreef de stad een ontwerpwedstrijd uit voor een herdenkingsmonument gewijd aan de vrijmaking van de Schelde in 1863. Deze gebeurtenis had de handel in Antwerpen sterk aangewakkerd en is een centraal thema in straatnamen en monumenten op het Zuid. Alle straten rondom het Marnixplein werden eveneens naar de vrijmaking van de Schelde genoemd. Uit de twaalf inzendingen, koos de jury het ontwerp van Winders. Het was de bedoeling dat het monument een jaar later werd ingehuldigd; technische problemen verschoven de afwerking naar 1883. In 1884 werd een smeedijzeren hek rond het monument geplaatst, uitgevoerd door Leopold van Suetendael naar ontwerp van Winders. Het werd een monumentale blikvanger, die midden op de Marnixplaats werd opgericht en vanuit alle omringende straten, tot aan de Schelde, zichtbaar is. J.J. Winders koos voor het monument een zeer fantasierijke eclectische stijl met neo-Vlaamse renaissance-elementen. Winders trachtte deze laatste stijl te promoten als de enige echte stijl die de eigenheid van België kon vertegenwoordigen. In een wijk als het Zuid, waar de neoclassicistische, verregaand gestandaardiseerde burgerhuizen in de absolute meerderheid zijn, springt de architectenwoning van Winders sterk in het oog door de exuberante gevel in neo-Vlaamse renaissance. Het was de wens van Winders om ook de architectuur die het monument Schelde Vrij zou omringen, in een passende stijl te ontwerpen. Hij tekende ontwerpen met zeer fantasierijke neo-Vlaamse renaissancegevels. Omdat hij zelf niet in staat was de nodige percelen op de Marnixplaats aan te kopen, en de Compagnie du Sud d’Anvers, hier blijkbaar ook geen prioriteit aan gaf, kreeg een plein een totaal ander, veel klassieker uitzicht dan Winders had gedroomd.

Beschrijving

Het monument bestaat uit een piramidale basis in vendressesteen met een vierzijdige sokkel, een obelisk en een bekronende beeldengroep in savonnière. De totale hoogte bedraagt twintig meter; de buitenrand van het hek meet 15,5 meter op 15,5 meter.

De basis van het monument bestaat uit een gedrukte piramide met een vijftal geledingen. Daarboven een zware sokkel die aan de vier zijden op dezelfde manier is uitgewerkt, met centraal het masker van een watergod in een geblokte rondboog die door de gebroken ketels het Scheldewater uitspuwen. Boven elk masker een vierkant medaillon met opschrift in vergulde letters. Aan de voorzijde (noord) "DOOR DE STAD/ ANTWERPEN/ OPGERICHT/ 1883". Op de drie andere zijden telkens de naam van een historisch figuur die door de eeuwen heen een rol speelde in de vrijmaking van tol op de Schelde. Aan de westzijde "MINISTER/ KAREL ROGIER", op de oostzijde "BARON/ AUG. LAMBERMONT" en op de zuidzijde "BURGEMEESTER/ MARNIX/ VAN/ ST. ALDEGONDE/ 1583-1585". Op de boord van de sokkel lopen aan de zijwanden leeuwen, de poot op een ketting. Aan de voorzijde van het monument, een geknielde naakte vrouwenfiguur die op de bovenliggende obelisk schrijft: “1863/ SCHELDE VRIJ”.

Op de sokkel is een zware, met ornamentiek overladen obelisk geplaatst, waaruit aan de zijkanten een scheepsboeg steekt, omkranst door een guirlande. Op de schacht van de obelisk zijn de portretbustes van respectievelijk Karel Rogier, August Lambermont en Marnix van Sint-Aldegonde aangebracht.

De bekronende beeldengroep is zeven meter hoog en bestaat uit een Neptunusfiguur ten voeten uit, met rechts Mercurius en links de zittende, gekroonde stedenmaagd. Neptunus draagt in de rechterhand een bronzen drietand, de linkerarm rust op de vrouwenfiguur, op de rug een mantel. Mercurius heeft een staf en rust met zijn linkerknie op een kruik met water.

Het geheel is omgeven door een smeedijzeren hek, met op de vier hoeken hoge hoekpijlers waarop monumentale meerarmige lantaarns werden aangebracht.

  • PRIMS L. & DE MEYER R. 1993: Het Zuid (Antwerpen 1875-1890). Architectuur & maatschappij, Antwerpen, 54-57.
  • VAN RUYSSEVELT A. 2001: Stadsbeelden Antwerpen anno 2001. Een gids-inventaris van de beelden en de monumenten, Antwerpen, 98-100.

Bron: -

Auteurs: Hooft, Elise

Datum tekst: 2013

Alle teksten

Relaties

maakt deel uit van Marnixplaats

Marnixplaats (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.