Duinenabdij

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Alternatieve naam Groot Seminarie
Provincie West-Vlaanderen
Gemeente Brugge
Deelgemeente Brugge
Straat Peterseliestraat, Potterierei
Locatie Peterseliestraat 19, Potterierei 72, Brugge (West-Vlaanderen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Adrescontrole Brugge (adrescontroles: 01-11-2007 - 30-11-2007).
  • Inventarisatie Brugge - deel B (geografische inventarisatie: 01-01-2004 - 31-12-2004).
Links

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Duinenabdij

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

is beschermd als monument Duinenabdij

Deze bescherming is geldig sinds 28-05-1962.

is deel van de bescherming als stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Langerei en Potterierei met omgeving

Deze bescherming is geldig sinds 16-02-2015.

Beschrijving

Groot Seminarie of zogenaamde "Duinenabdij".

Het geleidelijk aan gebouwd complex beslaat een ruime oppervlakte tussen de Peterseliestraat, de Potterierei en de Oliebaan.

3 mei 1627: de monniken verhuizen van de Duinenabdij in Koksijde naar het toevluchtsoord van Ter Doest aan de Potterierei te Brugge. De oude Duinenabdij was in 1128 gesticht. Door het gevoel van onveiligheid verlieten de monniken het platteland.

Eind april 1628-1642: begin van de eerste en voornaamste bouwperiode van de nieuwe Duinenabdij. De verschillende gebouwen worden opgetrokken achter een lange omheiningsmuur die de abdij van de Potterierei scheidt. Tot deze fase horen de grote kloostergang met vierkant atrium: op het zuidelijk pand zijn van west naar oost volgende vertrekken geënt: het abtskwartier, het refectorium, het calefactorium en de "monnikenzaal". In het oostelijk pand komen de kapittelzaal, de bibliotheek en de trap uit leidend naar het dormitorium op bovenverdieping. De zuidelijk vleugel wordt aan de oostelijke zijde verlengd met één pand van de zogenaamde kleine kloostergang; aan de zuidelijke zijde worden achtereenvolgens ondergebracht: de woonplaats van de novicen en de prior, twee kamers van de senioren, en de infirmerie met een merkwaardige georiënteerde kapel.

1642-1796: oprichting van het gastenkwartier, volgens idealiserende gravure uit A. Sanderus ten zuiden van de refter.

1775-1788: oprichting van de huidige georiënteerde kerk naar ontwerp van Emmanuel van Speybrouck-Coutteau op een ruim terrein gelegen ten noorden van de abdij, dat oorspronkelijk werd ingenomen door stukken grond en straatjes. Voor de bouw van de huidige kerk vonden de religieuze diensten plaats in een kleine kerk.

9 april 1796: sekwestratie van de abdij, en opeenvolgende herbestemmingen als nationaal goed. De kerk wordt eerst als foerageplaats gebruikt van het Brugs garnizoen, daarna als depot voor de aangeslagen nationale goederen.

1814-1818: herbestemming van de abdijkerk als gereformeerd bedehuis.

1818: nieuwe inwijding van de kerk ten behoeve van de Rooms katholieke godsdienst.

1 oktober 1833: inrichting als Groot Seminarie en uitvoering hiertoe van allerlei aanpassings- en herstellingswerken in de abdij: de ruime slaapzalen van de paters worden geplitst in afzonderlijke studentenkamers, plafonds, ramen en deuren worden vernieuwd; vloeren herlegd; gangen doorgetrokken. De belangrijkste verbouwing onder leiding van Mgr. Boussen was de bouw van de nieuwe westelijke vleugel vooraan in plaats van een laag voorgebouwtje.

1840: bouw van het belvedèretorentje naar Franse smaak op de zuidwestelijke uithoek.

Jaren 1920: afbraak van het belvedèretorentje.

1939: bouwen van het klooster voor de zusters.

1948-1951: afbraak van de bouwvallige gevel van de westelijke vleugel en oprichting van een pseudo-18de-eeuwse gevel.

1959: oprichting van de vleugel voor de afdeling filosofie naar ontwerp van architect L. Viérin (Brugge). Ook veranderingswerken in de bibliotheek.

Het gebouwencomplex behoudt nagenoeg zijn historisch gegroeide aanleg met de laatclassicistische kerk (1) in het noorden aan de Potterierei. In het oosten aansluitend op het koor van de kerk ligt de grote kloostergang (2) waarrond de verschillende vleugels uit de tweede helft van de 17de eeuw met vertrekken van de abdij zijn gegroepeerd.

In het oosten de zogenaamde kleine kloostergang (3) en recentere bijgebouwen.

Aan de Potterie is het ensemble afgesloten door een verankerde bakstenen muur; ook geblokte barokdeuromlijsting van natuursteen bekroond door een medaillon met Maria en Kind onder schouderboog. Voorts korfboogpoort in natuurstenen omlijsting met afgeschuinde dagkanten. De vooruitspringende kerk staat ten noorden hiervan, met voorgevel aan de Potterierei en is vandaar uit rechtstreeks toegankelijk.

1. Kerk Ruime, georiënteerde laatclassicistische kerk van 1775-1788. De plattegrond en de ordonnantie sluiten enigszins aan bij het barokpatroon maar wijkt ervan af door de versoberde en minder plastische vormgeving.

De plattegrond ontvouwt: een driebeukig schip met hoge middenbeuk en lage zijbeuken van vijf traveeën en koor van vier traveeën met diepe apsis. Zijbeuken met gebogen sluiting met in het verlengde hiervan de pandgang. In de as van het koor, en ook naar baroktraditie, aanleunende oostelijke toren op vierkante plattegrond. Materialen. Baksteenbouw met gebruik van blauwe hardsteen voor het volledige westelijk gevelparement; steenhouwersmerken van J.F. Trigalet en A. Mondron (Arquennes). Geheel onder leien zadeldaken.

Kerk toegankelijk via vijf trappen geflankeerd door twee ronde schamppalen. Westelijke gevel geordonneerd in drie gemarkeerde registers: hoge onderbouw van drie traveeën, hoger opgetrokken middentravee en topbekroning. Onderbouw geritmeerd door gekoppelde hoekpilasters en pilasters aan weerszijde van de middentraveeën, telkens met geprofileerde basementen en Ionische kapitelen; aflijnend gekornist entablement met centraal driehoekig fronton voorzien van sterk verweerde wapenschilden. Hoger opgetrokken middentraveeën met pilastergevel volgens de Corinthische orde; boven de zijtraveeën flankerende balustraden die de gebruikelijke barokvoluten vervangen. Tweeledige bekroning gemarkeerd door siervazen, bolornamenten en kruis. Centrale rechthoekige deur onder kroonlijst rustend op gegroefde consoles. Rondboognis ingeschreven in een geprofileerde omlijsting met oren in de zijtravee en steekbogig bovenvenster opgenomen in een geriemde omlijsting onder een halfrond fronton op gegroefde consoles.

Bakstenen zijgevels opengewerkt met segmentboogvormige vensters in natuurstenen geprofileerde omlijsting. Rechthoekige toren boven het dak opengewerkt met gekoppelde galmgaten in spitsboognissen. Bekronende, omlopende balustrade.

Interieur. Schip met tweeledige opstand: rondboogarcade op pijlers voorzien van composietkapiteel. Boven de versneden architraaf, segmentboogvensters in geprofileerde omlijsting met op de borstwering paneel in gelijkaardige omlijsting. Tongewelf geritmeerd door gordelbogen en een zware sluitsteen met bladmotieven in het midden van elk veld. Koor met segmentboogvensters met uitgewerkte sluitsteen geflankeerd door pilasters met composiet kapitelen, erboven fries met onder meer acanthusbladeren, en versneden architraaf.

Mobilair. Diverse schilderijen uit verschillende periodes. Altaren. 18de-eeuws altaar van marmer of van gemarmerd hout naar ontwerp van architect H. Dumortier. Meubilair. Classicistische orgeltribune van rijke marmersoorten, op uitzondering van het gemarmerde houten hoofdgestel en de balustrade. Orgel van Dominicus Berger. Twee eikenhouten predikstoelen uit de 17de eeuw. Eikenhouten koorgestoelte.

Het ensemble van de abdijgebouwen opklimmend tot het tweede kwart van de 17de eeuw getuigt van een zekere eenvormigheid qua materiaalgebruik en vormgeving met duidelijke lokale barokinslag in de afwerking van onder meer de muuropeningen, omlijstingen enzomeer.

2. Zogenaamd Groot pand of zogenaamde grote kloostergang Kloostergang aangelegd rondom een vierkant binnenhof en bestaande uit vier panden van twee bouwlagen en negen traveeën aangebouwd tegen de vleugels van drie bouwlagen onder leien schilddak; drie barokke dakvensters en houten dakkapellen. Verankerde baksteenbouw op natuurstenen plint. Getoogde benedenvensters in geprofileerde omlijsting met oren en geprofileerde kroonlijst, rechthoekige bovenvensters in soortgelijke omlijsting. In de zuidoostelijke hoek belvedèretorentje met leien klokvormige torenhelm.

Interieur. Begane grond overkluisd door middel van graatgewelven gescheiden door gordelbogen. Segmentboogvensters in geprofileerde omlijsting. Rijk uitgewerkte barokke deuromlijstingen verlenen toegang tot het calefactorium, de refter en de kapittelzaal. Reeks van monumentale landschappen, vervaardigd tussen 1669 en 1689 en opgenomen in rondboognissen.

2. a. Westelijke vleugel met onder meer ontvangstkamers.

Hoofdvleugel van zestien traveeën en drie bouwlagen onder leien schilddak met zes dakkapellen. Verankerde bakstenen lijstgevel van 1948-1951 met gebruik van zandsteen voor kordonvormende lekdrempels, kozijnconstructies, venster- en deuromlijstingen. Opstand en bouwonderdelen leunen aan, met de nodige verfraaiing, bij de lokale architectuur. Het gebruikelijke patroon van de kruiskozijnen wordt hier geplaatst in stenen omlijstingen met oren en neuten onder druiplijst en op de benedenverdieping uitvergroot met dubbele bovenlichten. Barok wordt hertaald in de rechthoekige en rondboogdeuren. Markante, centrale neo- barokpoort opgenomen in een Dorische portiektravee onder ietwat uitgelengd hoofdgestel. De ornamenten in de zwikken, flankerende voluten van de nis met Heilige Donatius zijn eerder vrije interpretaties van historische voorbeelden. Hetzelfde geldt voor de dakkapellen opgevat als neobarokke aediculae.

Interieur. Volledig onderkelderd met tongewelven. Links tweebeukige kelder met tongewelven rustend op omgekeerde Doornikse zuilen voorzien van klauwstukken, vermoedelijk recuperatie. Inkom onder graatgewelfje in stervorm. Rechts, doorgang naar abstkwartier in de zuidelijke vleugel. Geprofileerde deuromlijsting van natuursteen voorzien van oren en hoofdgestel bestaande uit een gebroken fronton en nis met Mariabeeld en Kind. Links toegang tot enfilade van drie salons van circa 1837 met marmeren schouwen en rozet. IJzeren vakwerkspant.

2.b. Abstkapel Georiënteerde éénbeukige kapel met halfronde apsis geënt op de oostelijke pandgang. Bepleisterde graatgewelven gescheiden door natuurstenen gordelbogen aanzettend op uitgewerkte consoles. Segmentboogvensters in geprofileerde omlijsting met oren en voetstukken en sluitsteen met engelenkopje. Apsis verlicht door vensters in barokomlijsting van natuursteen. Glas-in-lood ramen onder meer van H. Dobbelaere.

2.c. Zuidelijke vleugel: abstkwartier, refter, calefactorium en monikenzaal Zuidelijke vleugel van tien traveeën en drie bouwlagen onder leien zadeldak. Bakstenen lijstgevel waarvan de ordonnantie deze van de westelijke gevel inspireerde. Refter ondergebracht in vleugel loodrecht op zuidelijke vleugel.
Interieur. Volledig onderkelderde vleugel met tongewelf. Bewaarde dakconstructie bestaande uit dubbel schaargebinte met nokbalk.

Abstkwartier. In het klein salon, imposante schouw met geprofileerde haardbalkschouwbalk opgevangen door volutevormige consoles op marmeren zuilen. Moer- en kinderbalken waartussen spreidsel. Groot salon heraangekleed in 1949 cf. jaarcartouche in neobarokstijl: samengestelde houten balklaag met spreidsel tussen de moer-en kinderbalken. Consoles onder meer met wapenschild van Ter Duinen en Ter Doest. Neobarokschouw met hergebruikte zuilen en gemarmerde haardbalk Rechthoekige deuren in natuurstenen omlijsting met oren flankeren de imposante schouw. Op de bovenverdieping salon aangekleed in rococostijl met lambrisering, bepleisterde plafonds. Barokschouw van zwarte marmer met geschilderd portret op de schouwboezem ingewerkt in een rococo-omlijsting onder een ouder haardgewelf (17de eeuw?). Vleugel- en paneeldeuren met onder meer opgesmukte zwikken en landschapstaferelen in de deurstukken. Calefactorium toegankelijk via een rechthoekige deur in barokomlijsting. Overdekking door middel van graatgewelven tussen gordelbogen rustend op twee Dorische zuilen. Barokschouw voorzien van de wapenschilden van Ter Doest en Ter Duinen in rijk uitgewerkte sluitsteen met bladmotieven. In het verlengde hiervan een gelijkaardige ruimte.

Refter toegankelijk via een atrium. Op het einde van de refter beeldnis met driehoekige frontonbekroning bekroond door cartouche met jaartal 1634 geflankeerd door hoorn des overvloeds. Mariabeeld met Kind gevat in een geprofileerde rondboognis opgesmukt door guirlandes, voluten en engelenkopje. Vernieuwd plafond.

2.d. oostelijke vleugel: kapittelzaal en spreekkamer van de prior Oostelijke zijde afgewerkt met verankerde bakstenen lijstgevel van tien traveeën en twee bouwlagen; onder leien zadeldak. Ter hoogte van de kapittelzaal uitsprong van één travee. Segmentboogvormige muuropeningen met natuurstenen bol- en kruiskozijn; bijkomende geprofileerde omlijsting van natuursteen met oren en neuten op de benedenverdieping; gewone rechthoekige geprofileerde omlijstingen op de bovenverdieping. Deur in geprofileerde omlijsting met segmentbogig bovenlicht met glas-in-lood. Kapittelzaal overdekt met bepleisterde graatgewelven voorzien van rijk uitgewerkte sluitstenen gevat tussen natuurstenen gordelbogen opgevangen door zandstenen zuilen op vierkante basis. Segmentboogvormige muuropeningen in geprofileerde omlijsting van natuursteen. Links en rechts ruimten onder bepleisterde graatgewelven tussen gordelbogen van natuursteen rustend op Dorische zuilen van arduin.

3. Zogenaamd "Klein pand".

In feite bestaande uit een soort van afgesloten galerij ondergebracht in een gebouw in het verlengde van de zuidelijke vleugel: één bouwlaag en elf traveeën aanleunend tegen een constructie van twee bouwlagen onder leien zadeldak; zes barokke dakvensters. Oorspronkelijk met zadeldak gevat tussen twee puntgevels, nu met blinde muuropeningen in geblokte omlijsting en rondbogig topvenster. Verankerde bakstenen lijstgevel met steigergaten en segmentbogige muuropeningen in vlakke natuurstenen omlijsting met oren en voetstukken. Aan oostelijke zijde aanbouw van één travee afgewerkt met halfrond apsis onder leien zadeldak. Segmentboogvenster in natuurstenen omlijsting met oren en neuten.

Interieur. Toegankelijk via ruime hal onder graatgewelven met uitgewerkte sluitstenen tussen gordelbogen aanzettend op natuurstenen pilasters. Segmentboogvensters in natuurstenen omlijsting met voetstukken en glas-in-lood. Rechthoekige deuren in natuurstenen omlijsting onder eenvoudige kroonlijst, - sommige met beeldnis geflankeerd door voluten en bekroond door driehoekig fronton - verlenen toegang tot voormalige ziekenkamers (?) in enfilade. Voormalige ziekenkamers met bewaarde samengestelde balklagen waarvan de moerbalken rusten op natuurstenen consoles. Barokschouw met natuurstenen rechtstanden en houten schouwbalk. Op het einde van de gang kapel met halfronde apsis afgelijnd door een geprofileerde lijst van arduin eindigend bij twee pilasters.

  • Afdeling Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumentenzorg West-Vlaanderen, Cel Monumenten en Landschappen, archief, dossier DW000230.
  • Stadsarchief Brugge, Bouwvergunningen, nummer 321/1947, nummer 338/1948, nummer 520/1948, nummer 823/1949.
  • BEERNAERT B., Open Monumentendag Vlaanderen. 18de-eeuwse architectuur in de binnenstad, Brugge, 1991.
  • BEERNAERT B., Open Monumentendag Vlaanderen. 18de-eeuwse architectuur in de binnenstad, Brugge, 1995, p. 62-64.
  • DENAUX A., VANDEN BERGHE E. (ed.), De Duinenabdij (1627-1796) en het Grootseminarie (1833-1983) te Brugge. Bewoners / Gebouwen / Kunstpatrimonium, Tielt, 1984.
  • VAN BELLE J.L., Signes Lapidaires. Nouveau dictionnaire. Belgique et Nord de la France, Louvain-la-Neuve, 1994, nummer 28, p. 51, 156, 619; nummer 30, p. 51, 156, 619; nummers 33, 51, 156, 620; nummer 433, p. 58, 156, 686-687; nummer 431, p. 58, 156, 686; nummer 47, p. 51, 156, 621- 622; nummer 181, p. 53, 156, 648-649; nummer 1406, p. 61, 156, 723.

Bron: Gilté S., Vanwalleghem A. & Van Vlaenderen P. 2004: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Brugge, Middeleeuwse stadsuitbreiding,Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 18NB Noord, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Gilté, Stefanie; Van Vlaenderen, Patricia & Vanwalleghem, Aagje

Datum tekst: 2004

Relaties

maakt deel uit van Langerei en Potterierei met omgeving

's-Gravenstraat, Annuntiatenstraat, Carmersstraat, Duinenabdijstraat, Gotje, Gouden-Handstraat, Haarakkerstraat,...

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Peterseliestraat

Peterseliestraat (Brugge)

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Potterierei

Potterierei (Brugge)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.