Geografisch thema

Kalmthout

ID: 13685   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13685

Beschrijving

Gelegen in het noorden van de provincie Antwerpen aan de spoorlijn Antwerpen-Rotterdam. 5945 hectare en 14.984 inwoners in 1981. De huidige gemeente Kalmthout omvat een vijftal gehuchten: in het centrum het dorp Kalmthout met oude kern nabij het kruispunt Dorpstraat-Kapellensteenweg-Achterbroeksesteenweg-Statiestraat, en de huidige kern nabij Kerkeneind-Kapellensteenweg; in het zuiden het gehucht Heide, grenzend aan en deels op Kapellen; dorp en Heide liggen uitgesmeerd tussen de spoorweg (noord-zuid) en de oude baan van Kapellen naar Essen (noord-zuid) en zijn van het oostelijk deel der gemeente gescheiden door de loop van de Kleine Aa (noord-zuid); de oostelijke landbouwzone, gekenmerkt door veeteelt en voedergewassen bevat de voormalige dorpen Achterbroek, deels op Wuustwezel, en Nieuwmoer, tussen Essen en de Nederlandse grens. In het noorden van de gemeente liggen verschillende veen- en moerasgebieden onder meer het beschermde landschap "De Maatjes" (deels op Nederlands grondgebied). Het westelijk deel van de gemeente wordt ingenomen door het beschermde natuurreservaat van de Kalmthoutse Heide: heide, vennen, duinen, bos.

Oorspronkelijk was Kalmthout, samen met Essen en Huybergen (Nederland) een vrij erfleen dat in 1157 door Arnold van Brabant, heer van Breda, aan de toen pas gestichte abdij van Tongerlo werd geschonken. Het opperste rechtsgebied bleef vooralsnog aan de hertog van Brabant; in 1651 kocht de prelaat van Tongerlo ook deze rechten af zodat de abdij in het volle bezit van de heerlijkheid kwam. De scheiding van Essen dateert van 1795. Het vertrekpunt van de geleidelijke ontwikkeling der parochie Kalmthout moet gezocht worden in de aloude devotiekapel van Sint-Christoffel; deze bevond zich op dezelfde plaats waar sedert 1514 de Sint-Jacobskapel stond, namelijk op het kruispunt Kapellensteenweg en Achterbroeksesteenweg (gesloopt in 1957). De machtiging om hier een kapel met doopvont op te richten werd verleend in 1338. De Onze-Lieve-Vrouwekapel op Kerkeneind, nu het centrum van het dorp, werd circa 1513 tot parochiekerk verheven.

In 1573 was de parochie van Kalmthout definitief van de moederkerk te Nispen (Nederland) gescheiden. In 1542, 1583 en 1587 werd Kalmthout achtereenvolgens door Maarten- Van Rossem, de Franse calvinisten en de Spanjaarden geplunderd en verwoest. Pas na de onlusten werd de eerste eigenlijke kerk gebouwd. De huidige vormgeving van het dorp kwam echter pas tot stand na het aanleggen van de spoorlijn Antwerpen-Rotterdam (1854, 1881-82) waardoor het vroegere landbouwdorp (zie de verschillende abdijhoeven links en rechts van de Kapellensteenweg) evolueerde naar een vakantieverblijf (met hotelletjes, vakantiehuizen, schoolkolonies voornamelijk op Heide) en later naar woongebied voor een pendelende bevolking.

De ontginning van het gehucht Heide is vrij recent. In 1772-75 werd door de witheren met dit doel de hoeve "Withuis", of "Witte Hoef", opgericht; een laatste herinnering hieraan is de sterk verbouwde, en als herberg ingerichte hoeve "De Withoef", aan de Kapellensteenweg.

Achterbroek was reeds vroeg een kleine nederzetting waarvan de oorsprong te vinden is in de boerenwijken "'t Handelaar" (met Beverdonk en Zwanenberg), "Thillo" (met Foxemaat) en "Witgoor" (met Heike) die opklimmen tot voor de tijd van de witheren. In de 14de tot 15de eeuw kregen deze verschillende nederzettingen een gezamenlijke ruggegraat in de noordzuid-gerichte as van Brasschaat naar Essen (Brasschaatsteenweg-Roosendaalsebaan), zodat het geheel er als een streekdorp is gaan uitzien. In het midden van de driehoek tussen 't Handelaar-Witgoor-Thillo werd de kapel gebouwd (de stichting zou dateren van 1446) die met de oprichting van de parochie in 1871 vervangen werd door een kerk naar ontwerp van architect Eugeen Gife. Deze werd in 1945 door een V1 weggevaagd en in 1952, door de huidige parochiekerk vervangen. De oorsprong van Nieuwmoer ligt in de turfexploitatie. De eerste kapel zou dateren van 1477; in 1511 telde men reeds 42 hoeven en huizen, doch de twee abdijhoeven kwamen er pas circa 1530. De oprichting van de parochie dateert van 1842.

In de omvorming van het landschap te Kalmthout, Essen, Huybergen, heeft de abdij van Tongerlo voorzeker een belangrijk aandeel gehad. Haar eerste ingreep bestond in het ontginnen van woeste gronden en het bouwen van hoeven. De meeste abdijhoeven te Kalmthout waren gelegen in het beekdal van de kleine Aa waar zich uiteraard de beste weide- en landbouwgronden bevonden. De oudste vermelding is van 1393-1396. Bij de verkoop van zwart goed onder de Franse Republiek tellen we voor Kalmthout een graan- en windmolen (verdwenen), een bos (Kruisbos) en vijftien hoeven onder meer "de Greef", "In den Hoek" (Zwanenberg?), "Agter de Kerk" (Kerkendijk?), "Het Hof" (Driehoekstraat), Van Dammehoeve (Kapellensteenweg?), "Withuis" (1772), (Kapellensteenweg?), "in't Agterbroeck" (reeds vermeld in 1396), (Roosendaalsebaan?), en "de Foxemaet" (1772), (Foxemaatstraat?), "Aen de Heyde" (circa 1530) en de "Pastorijhoeve" (circa 1530), (Pastorijdreef?), beide op Nieuwmoer, "Zilveren Hoeksken" (1776), (Zilveren Hoekstraat?), de "Voorste Hoeve" en "de Achterste Hoeve" respectievelijk in Voorste- en Achterste Hoevestraat op Kalmthoutse Hoek (heden gemeente Essen).

Aan de hand van gepubliceerde kaarten en plaatsnamen is het mogelijk deze hoeven grosso modo te lokaliseren. Met uitzondering van "de Greef" is het, zonder voorafgaandelijk archiefonderzoek echter niet mogelijk de nu nog bestaande hoeven met zekerheid als voormalige abdijhoeven aan te duiden. Naast de ontginning van de heide werd ook de bosbouw grondig aangepakt. Vanaf 1692 werden behalve eik, abeel en berk, ook mast- en dennenbossen aangeplant; er werden dreven getrokken en bomen en houtaanplantingen langs wegen en straten aangebracht. Nu nog herinneren de bosrijke villawijken van Heide, de verkavelingen ten noorden van "de Greef" en de beboming (voornamelijk eik) van vele banen aan de werking van de abdij. De beplanting der gemeentegronden en de beboming der staatsbanen dateert van het derde kwart van de 19de eeuw.

Ook de moerasgronden werden door de abdij ontgonnen. Reeds in de 14de eeuw was er een intense moeruitbating onder meer van de Nol (nabij Essen), het Moerven (Essen), Nieuwmoer, en andere De turfvaarten, waarvan men nu nog sporen terugvindt, werden gegraven voor het vervoer van de uitgedolven brandstof naar Roosendaal en Bergen-op-Zoom. Als retourvracht werden meststoffen meegebracht om de woeste gronden vruchtbaar te maken. De nu nog bestaande (turf)kanaaltjes op Kalmthouts grondgebied zijn: de Roosendaalsevaart, gegraven vanaf 1449, van het veen- en moerasgebied De Maatjes naar Roosendaal, en de vaart van de Nol of Mikvaart op de grens met Essen, gegraven van 1669 tot 1710, van het veengebied de Nol naar de Roosendaalse vaart. Sporen van de Eerste Hollevaart, gegraven in 1537 (?) zijn terug te vinden onder de gedaante van plaatselijke verwilderde uitwateringsgrachten op Nieuwmoer tussen Roosendaalsevaart en Blikstraat.

De rol die de abdij heeft gespeeld in de ontplooiing van de gemeente Kalmthout eindigde met de Franse Revolutie. Het huidige uitzicht van de gemeente verschilt sterk per wijk, dat van de bebouwing per bestemming. Vooreerst zijn er de bakstenen hoeven met losstaande bestanddelen, het is te zeggen woonstalhuis, grote vrijstaande schuur, al dan niet een bakhuis, wagenhuis en berg- (turf?) hok; de oudst bewaarde exemplaren dateren van circa 1860; deze hoeven werden steeds volgens hetzelfde patroon verder gebouwd en/of vernieuwd tot circa 1940; men ziet ze vooral aan de uitvalswegen naar Essen en Kalmthoutse Hoek (Noordeind, Verbindingsweg, Heuvelstraat) en in de gehuchten Achterbroek en Nieuwmoer. Dorpswoningen uit de 19de eeuw vindt men in Driehoekstraat en Kerkeneind. Landhuisjes en villa's werden vanaf de tweede helft van de 19de eeuw gebouwd aan de spoorweg (gehucht Heide); de stationnetjes van Heide en Kalmthout-dorp dateren van circa 1910. Enkele neoclassicistische herenhuizen met park vindt men onder meer aan Kapellen en Achterbroeksesteenweg. Nabij Kapellensteenweg-Thillostraat bevindt zich de "Tuinwijk Vredeburg", gesticht in 1921 met algemeen plan van aanleg naar ontwerp van architect E. Van der Pael en gemeenschapsvoorzieningen naar ontwerp van architect P. Smekens; de enige gerealiseerde fase bestaat uit een tiental dubbelwoningen die eerder doen denken aan vrijstaande villa's in het groen. Moderne verkavelingen (villa's en eengezinswoningen) duiken zowat overal op; een recent woon- en winkelcentrum, zogenaamd "De Beek" ligt nabij de Cassenboomlaan.

  • De Calmthoutse Heide, een Nationaal Natuurpark, Antwerpen, s.d.
  • Calmpthoutania, Driemaandelijks tijdschrift voor geschiedenis, folklore en streekstudie. Orgaan van de oudheidkundige kring van Kalmthout, jaargang I, 1948 sq.
  • GOETSCHALCKX P., Geschiedenis der parochies Calmpthout, Esschen, enzomeer,, in Bijdragen tot de geschiedenis, bijzonderlijk van het aloude hertogdom Brabant, jaargang VIII, 1909, p. 170-236.
  • De Spycker, orgaan van de Heemkundige Studiekring voor het grondgebied van de aloude heerlijkheid Essen - Kalmthout -Huibergen, jaargang I, 1933 sq; jaargangen I-X getiteld "Gedenkschriften betreffende de aloude heerlijkheid Esschen - Calmpthout - Huybergen".
  • S.N., Het Guldenboek van de Kalmthoutse Heide, Antwerpen, s.d.
  • TIRELIREN A., Achterbroek, opstandig dorp, Uitgave "De Spycker", Essen, 1964.
  • VORSSELMANS J., Kalmthout in beeld, Zundert, s.d.
  • VORSSELMANS J., Kalmthout door de eeuwen heen, s.l., 1944.
  • VORSSELMANS J. en JACOBS J., Gids van Kalmthout, Kalmthout, Essen, Wuustwezel, 1969.

Bron     : Plomteux G., Steyaert R. & Wylleman L. 1985: Inventaris van het cultuurbezit in BelgiĆ«, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Antwerpen, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 10N2 (Ho-Ra), Brussel - Gent.
Auteurs :  Plomteux, Greet
Datum  : 1985


Relaties

  • Is deel van
    Arrondissement Antwerpen
    Aartselaar, Boechout, Boom, Borsbeek, Brasschaat, Brecht, Edegem, Essen, Hemiksem, Hove, Kalmthou...

  • Omvat
    Abdijhoeve De Greef
    De Greef 1, 3 (Kalmthout)

  • Omvat
    Achterbroeksteenweg
    Achterbroeksteenweg (Kalmthout)

  • Omvat
    Alleenstaand burgerhuis
    Groeneweg 29 (Kalmthout)

  • Omvat
    Blikstraat
    Blikstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Brasschaatsteenweg
    Brasschaatsteenweg (Kalmthout)

  • Omvat
    Canadezenlaan
    Canadezenlaan (Kalmthout)

  • Omvat
    De Maatjes (Den Helder)
    Vissersstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    De Nol
    Essen (Essen), Kalmthout (Kalmthout)

  • Omvat
    Dorpsstraat
    Dorpsstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Driehoekstraat
    Driehoekstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Essensteenweg
    Essensteenweg (Kalmthout)

  • Omvat
    Foxemaatstraat
    Foxemaatstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Handelaar
    Handelaar (Kalmthout)

  • Omvat
    Heidestatiestraat
    Heidestatiestraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Heikantstraat
    Heikantstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Heiken
    Heiken (Kalmthout)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Heuvel 49 (Kalmthout)

  • Omvat
    Kalmthoutse Heide
    Kalmthout (Kalmthout)

  • Omvat
    Kapellensteenweg
    Kapellensteenweg (Kalmthout)

  • Omvat
    Kassemse eik
    Cassenboomlaan zonder nummer (Kalmthout)

  • Omvat
    Kasteel Boterberg
    Noordeind 97 (Kalmthout)

  • Omvat
    Kasteel Donnet
    Turfvaartlaan zonder nummer (Kalmthout)

  • Omvat
    Kerkeneind
    Kerkeneind (Kalmthout)

  • Omvat
    Kerkstraat
    Kerkstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Landhuis De Markgraaf
    Kastanjedreef 57, 59, 61, 63, 65 (Kalmthout)

  • Omvat
    Landhuis in cottagestijl
    Heuvel 39 (Kalmthout)

  • Omvat
    Langsschuur
    Heuvel 55 (Kalmthout)

  • Omvat
    Langsschuurtje
    Molenbaan 37 (Kalmthout)

  • Omvat
    Leeuweriklaan
    Leeuweriklaan (Kalmthout)

  • Omvat
    Militair erfgoed op de overgang van Scheldepolders naar Kempen
    Brasschaat (Brasschaat), Kalmthout (Kalmthout), Kapellen (Kapellen), Stabroek (Stabroek)

  • Omvat
    Missiehuislei
    Missiehuislei (Kalmthout)

  • Omvat
    Nieuwstraat
    Nieuwstraat (Kalmthout)

  • Omvat
    Ontginningslandschap De Maatjes
    Kalmthout (Kalmthout), Wuustwezel (Wuustwezel)

  • Omvat
    Parochiekerk Heilig Hart
    Heuvel 16 (Kalmthout)

  • Omvat
    Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Bezoeking en Bijstand - Achterbroek
    Kapelstraat 1 (Kalmthout)

  • Omvat
    Parochiekerk Sint-Jozef, Heide
    Max Temmermanlaan zonder nummer (Kalmthout)

  • Omvat
    Pastorie van Nieuwmoer
    Pastorijhoef 5 (Kalmthout)

  • Omvat
    Pastorijdreef
    Pastorijdreef (Kalmthout)

  • Omvat
    Roosendaalsebaan
    Roosendaalsebaan (Kalmthout)

  • Omvat
    Schooldreef
    Schooldreef (Kalmthout)

  • Omvat
    Stadswoning
    Albert Peeterslei 58 (Kalmthout)

  • Omvat
    Station Heide
    Heidestatieplein zonder nummer (Kalmthout)

  • Omvat
    Station van Kalmthout
    Statieplein zonder nummer (Kalmthout)

  • Omvat
    Synagoge
    Leopoldstraat 58 (Kalmthout)

  • Omvat
    Villa De Reiger
    Berkendreef 14 (Kalmthout)

  • Omvat
    Woonhuis Lauwers
    Rodeweg 82 (Kalmthout)

  • Omvat
    Woonstalhuis
    Kijkuitstraat 51, 53 (Kalmthout)

  • Omvat
    Wuustwezelsteenweg
    Wuustwezelsteenweg (Kalmthout)