Opbrakel

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Oost-Vlaanderen
Gemeente Brakel
Deelgemeente Opbrakel
Straat
Locatie Opbrakel (Brakel)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Brakel (geografische inventarisatie: 01-04-1999 - 31-08-1999).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Landbouwdorp met toenemende woonfunctie, telt met een oppervlakte van 842 hectare thans 1509 inwoners (30.12.2000). Zuidwestelijk deelgemeente van Brakel, ten noorden grenzend aan Zegelsem, ten oosten aan Nederbrakel en Everbeek, ten zuiden en ten zuidwesten palend aan Vloesberg (provincie Henegouwen), ten noordwesten grenzend aan Maarkedal (Schorisse). Bij het vastleggen van de taalgrens in 1963 werd de wijk d'Hutte in het westen overgeheveld van Vloesberg naar Opbrakel.

Gelegen in de heuvelachtige en bosrijke regio van de Vlaamse Ardennen met golvend tot sterk golvend landschap, opklimmend van 40 tot 130 meter. Kenmerkende opeenvolging van open kouters op de hoogste delen van de leemruggen en lage stroken gevormd door depressies en diep ingesneden beekvalleien, typerend voor de Vlaamse Ardennen. Het Brakelbos in de zuidwestelijke hoek van Opbrakel vormt het voornaamste overblijfsel van het woud dat zich in de vroege middeleeuwen over het grootste deel van Opbrakel uitstrekte. Sinds 1976 vormt dit beukenbos een publiek wandelbos van 52 hectare. In dit gebied en andere nabije bossen (zoals Wolvenbos, Livierenbos), onder meer op Henegouws grondgebied, ontstaan beken die Opbrakel doorlopen om op Nederbrakel de Zwalmbeek te vormen. De Molenbeek is de voornaamste ervan.

Enige prehistorische archeologica aangetroffen te Opbrakel: een paar bijlen als losse vondsten uit de late steentijd; er werd een cirkelvormige structuur als rest van een grafheuvel uit de bronstijd luchtfotografisch waargenomen en voorts getuigt een kuil met onder andere aardewerkscherven van een nederzetting uit de vroeg La Tène. Vondsten uit de Gallo-Romeinse tijd bevestigen dat de Zuidoost-Vlaamse regio in die periode een hoge bewoningsdensiteit kende. Systematische terreinprospectie liet toe aan de hand van bouwpuin en schervenmateriaal meerdere vermoedelijke Romeinse landbouwnederzettingen in Opbrakel te localiseren. Ook kon het rechtlijnig tracé van de Romeinse weg Bavay-Blicquy-Velzeke te Opbrakel teruggevonden worden in aantal wegen (onder andere Heinestraat, Cijnsland, Leinstraat, Herenhof, Riebeke); deze weg, lang bekend gebleven als "Chaussée de Brunehault", doorsneed Opbrakel van zuidwest naar noordoost. De vermelding in 866 van "villa Braglo", een toponiem waarin een Germaanse bosnaam wordt herkend, verwijst naar een middeleeuws uitbatingscentrum, waarop waarschijnlijk de kern van de heerlijkheid Opbrakel zou teruggaan en mogelijk betrof het tevens het centrum van een domein dat toen tot de bezittingen van de Sint-Pietersabdij van Lobbes (Thuin bij de Samber) behoorde. Ook het patrocinium van Opbrakel, Sint-Martinus, ondersteunt de hypothese van een in oorsprong vroeg-middeleeuwse bewoningskern. In 1096-1098 verwierf Ename het patronaatsrecht over de parochiekerk van Opbrakel. De benamingen Brakel en Opbrakel komen van eind 11de tot in de 13de eeuw naast elkaar voor.

De heerlijkheid Opbrakel was een leenhof dat afhing van de baanderij Eine. Van de 11de tot de 14de eeuw was de heerlijkheid Opbrakel bezit van de familie "van Brakel". Nadien kwam de heerlijkheid in handen van andere adellijke geslachten, als laatste in de 18de eeuw de familie Maroucx. Zij bewoonden nog het centraal gelegen feodaal kasteel van de heren van Brakel. Dit zogenaamd "Herenhof" was een omwald kasteel met typische opper- en neerhofconfiguratie; het kasteel verdween in 1863 en thans herinnert ter plekke enkel de gelijknamige straat eraan. Enkele van de vier grootste pachthoeven te Opbrakel waren tevens zetel van een heerlijkheid en een voortzetting van een ontginningshoeve zoals het "Hof ten Bossche" en het "Hof te Wolfskerke". Andere lenen (deels) geënclaveerd te Opbrakel zoals Verrebeke. De dorpskerk ligt excentrisch bij de noordoostelijke grens aan de weg naar Nederbrakel. De oude weg naar Ronse (Leinstraat) kende reeds voor de 19de eeuw een opvallende bebouwingsdensiteit. Door een toename van de bewoningsconcentratie bij de kerk en de inplanting van voorzieningen zoals klooster, school, hospitaal in de nabijheid van de kerk in de loop van de 19de eeuw profileerde zich pas een herkenbare dorpskern. Sinds de aanleg in 1845-46 van de rechtlijnige nieuwe steenweg Ronse-Ninove, de Ronsesestraat, die het dorp doorsnijdt werd aan deze configuratie in de dorpsstructuur afbreuk gedaan terwijl de grootschalige uitbouw van instellingen sinds de 20ste eeuw wanverhoudingen creëerde in het landelijk dorpscentrum. De spoorlijn Zottegem-Ronse over Brakel in gebruik genomen in 1885 beschikte over een halte met landelijk stationnetje nabij de westelijke gemeentegrens op het gehucht Ten Bergen, verwijderd van de dorpskom.

Opbrakel kende geen industriële vestigingen tenzij vertegenwoordigers van de traditionele ambachtelijke agrarische nijverheden; als getuigen daarvan zijn thans nog aan te wijzen het bouwpuin van een watermolen aan de Pieter Hoelmanstraat en een recent heropgebouwde stenen windmolen op Verrebeke.

  • BRAKELS Th., Geschiedenis van Nederbrakel Opbrakel en omstreken, Kortrijk, 1952.
  • DE LANGE S., Zwalmbronnenroute Opbrakel, Op stap door Oost-Vlaanderen, Toerisme Oost-Vlaanderen, 1997.
  • DE MULDERG. - VELGHE M., Sporen van een vroeg La Tène-nederzetting te Brakel, in VOBOV-Info, 46, 1997, p. 5-10.
  • DE TEMMERMAN L. - DENDAUW F. - PREMEREUR A. - VERACHTEN L., Everbeek, Opbrakel, Parike en Zegelsem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1995.
  • Gedenkboek Opbrakel 900, Brakel, 1998.
  • GYSSELING M., Inleiding tot de toponymie, vooral van Oost-Vlaanderen, in Naamkunde, 1978, X, 1-2, p. 19.
  • VELGHE M., Een gepolijste bijl te Opbrakel (gem. Brakel) , in Handelingen Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, VII, 1995, p. 177-179.

Bron: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Oost-Vlaanderen, Gemeenten: Brakel, Horebeke, Kruishoutem, Lierde, Zingem en Zwalm, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 15N4, (onuitgegeven werkdocumenten).

Auteurs: Duchêne, Helena & Verbeeck, Mieke

Datum tekst: 1999

Relaties

maakt deel uit van Brakel

Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Arbeiderswoning

Leinstraat 32, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Arbeiderswoning

Leinstraat 21, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Arbeiderswoning

Leinstraat 43, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Arbeiderswoning

Leinstraat 98, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Arbeiderswoning

Leinstraat 23, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Beekbegeleidende beplantingen

Doensberg zonder nummer (Brakel)

omvat Beplantingen langs de valleirand

Doensberg zonder nummer, Verrebeke zonder nummer (Brakel)

omvat Boerenburgerhuis

Holenbroek 5, Brakel (Oost-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Boerenhuis

Tenbergen zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Drie fladderiepen als knotboom

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Fladderiep als hoekboom

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Gekandelaarde eik als hoekboom

Leinstraat 71, Leinstraat zonder nummer (Brakel)

omvat Geknotte schietwilg als hoekboom

Doensberg zonder nummer (Brakel)

omvat Geknotte winterlinde als grensboom

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Gemengde houtkant langs beek

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Gesloten hoeve en café

St.-Liebertusdreef 11, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Grauwe abeel als hoekboom

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Hakhout van hazelaar

Koningsweg zonder nummer, Willemsveld zonder nummer (Brakel)

omvat Hayesbos en Verrebeekvallei

Everbeek, Nederbrakel, Opbrakel (Brakel)

omvat Hoeve

Maaistraat 4, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Hoeve in U-vorm

Heinestraat 3, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Hoeve met losse bestanddelen

Hellenhoek 1, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Hoeve, afspanning en café

Holenbroek 9, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Hof te Fransbeke

Leinstraat 86, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Hoge knotes

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Houtkant met essenhakhout

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Hulst als fetisjboom bij bron Rietfonteintje

Brakelbosstraat zonder nummer, Laaistok zonder nummer (Brakel)

omvat Kaphaag langs voetweg en bosrand

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Kaphaag van es en wilg bij huisweide

Tenbergen 11 (Brakel)

omvat Kaphaag van haagbeuk

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Kaphaag van haagbeuk en weerhaag van meidoorn

Zureveldweg zonder nummer (Brakel)

omvat Kleine wegkapel

Livierenstraat zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Knotbomenrijen en houtkanten - Sassegembeekvallei

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Knoteik in bosrand

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Knotes en knothaagbeuk bij hoeve

Koningsweg 1 (Brakel)

omvat Knotesdoorn

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Knothaagbeuk

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Knothaagbeuk

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Knothaagbeuk

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Knothaagbeuk

Laaistok zonder nummer (Brakel)

omvat Knothaagbeuken op steilrand

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Knotwilgen langs grasland bij Sassegembeek

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Knotwilgenrij in Verrebeekvallei

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Knotwilgenrij langs weiland

Oude Pastorijstraat zonder nummer (Brakel)

omvat Kwelgrasland met perceelsrandbeplanting

Willemsveld zonder nummer (Brakel)

omvat Langgestrekte hoeve

Evensveldstraat 18, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Livineskruisen

Brakelbosstraat zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Marilandicapopulieren

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Opbrakelsestraat

Opbrakelsestraat (Brakel)

omvat Opgaande linde als hoekboom

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Opgaande Marilandicapopulier

Hayestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Opgaande populier als hoekboom

Zureveldweg zonder nummer (Brakel)

omvat Opgaande populier in bosrand

Livierenstraat zonder nummer, Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat Oude houtkant met sporen van kaphaag op steilrand

Livierenstraat zonder nummer, Verrebeke zonder nummer (Brakel)

omvat Oude populierenkloon en knotwilg in weiland

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Paardenkastanje als kapelboom

Brakelbosstraat zonder nummer (Brakel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Pieter Hoelmanstraat

Pieter Hoelmanstraat (Brakel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Ronsesestraat (Opbrakel)

Ronsesestraat (Brakel)

omvat Schietwilg als hoekboom

Wallekouter zonder nummer (Brakel)

omvat St.-Franciscusstraat

St.-Franciscusstraat (Brakel)

omvat St.-Martensstraat

St.-Martensstraat (Brakel)

omvat Station Opbrakel

Tenbergen 34, Brakel (Oost-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Steenpaal

Steenpaal (Brakel)

omvat Trimpontbos en Hayesbos

Everbeek, Nederbrakel, Opbrakel (Brakel)

omvat Twee grauwe abelen als hoekbomen

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Twee grauwe abelen in bosrand

Koningsweg zonder nummer (Brakel)

omvat Twee lindebomen als schermbeplanting

Heinestraat zonder nummer (Brakel)

omvat Twee populieren als hoekboom

Laaistok zonder nummer (Brakel)

omvat Veldkapelletje

Brakelbosstraat zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Verrebeke

Verrebeke (Brakel)

omvat Vier geknotte linden bij een wegkruis

Gauwinkel zonder nummer, Riebeke zonder nummer (Brakel)

omvat Wegkapel

Heinestraat zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Wegkapel

Tenbergen zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Wegkruis

Riebeke zonder nummer, Brakel (Oost-Vlaanderen)

omvat Welkomstboom bij verdwenen hoevetje

Leinstraat zonder nummer (Brakel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Wolfskerke

Wolfskerke (Brakel)

omvat Zes gekandelaarde lindes als schermbeplanting

Heinestraat zonder nummer (Brakel)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.