Geografisch thema

Opbrakel

ID
14349
URI
https://id.erfgoed.net/themas/14349

Beschrijving

Landbouwdorp met toenemende woonfunctie, telt met een oppervlakte van 842 hectare thans 1509 inwoners (30.12.2000). Zuidwestelijk deelgemeente van Brakel, ten noorden grenzend aan Zegelsem, ten oosten aan Nederbrakel en Everbeek, ten zuiden en ten zuidwesten palend aan Vloesberg (provincie Henegouwen), ten noordwesten grenzend aan Maarkedal (Schorisse). Bij het vastleggen van de taalgrens in 1963 werd de wijk d'Hutte in het westen overgeheveld van Vloesberg naar Opbrakel.

Gelegen in de heuvelachtige en bosrijke regio van de Vlaamse Ardennen met golvend tot sterk golvend landschap, opklimmend van 40 tot 130 meter. Kenmerkende opeenvolging van open kouters op de hoogste delen van de leemruggen en lage stroken gevormd door depressies en diep ingesneden beekvalleien, typerend voor de Vlaamse Ardennen. Het Brakelbos in de zuidwestelijke hoek van Opbrakel vormt het voornaamste overblijfsel van het woud dat zich in de vroege middeleeuwen over het grootste deel van Opbrakel uitstrekte. Sinds 1976 vormt dit beukenbos een publiek wandelbos van 52 hectare. In dit gebied en andere nabije bossen (zoals Wolvenbos, Livierenbos), onder meer op Henegouws grondgebied, ontstaan beken die Opbrakel doorlopen om op Nederbrakel de Zwalmbeek te vormen. De Molenbeek is de voornaamste ervan.

Enige prehistorische archeologica aangetroffen te Opbrakel: een paar bijlen als losse vondsten uit de late steentijd; er werd een cirkelvormige structuur als rest van een grafheuvel uit de bronstijd luchtfotografisch waargenomen en voorts getuigt een kuil met onder andere aardewerkscherven van een nederzetting uit de vroeg La Tène. Vondsten uit de Gallo-Romeinse tijd bevestigen dat de Zuidoost-Vlaamse regio in die periode een hoge bewoningsdensiteit kende. Systematische terreinprospectie liet toe aan de hand van bouwpuin en schervenmateriaal meerdere vermoedelijke Romeinse landbouwnederzettingen in Opbrakel te localiseren. Ook kon het rechtlijnig tracé van de Romeinse weg Bavay-Blicquy-Velzeke te Opbrakel teruggevonden worden in aantal wegen (onder andere Heinestraat, Cijnsland, Leinstraat, Herenhof, Riebeke); deze weg, lang bekend gebleven als "Chaussée de Brunehault", doorsneed Opbrakel van zuidwest naar noordoost. De vermelding in 866 van "villa Braglo", een toponiem waarin een Germaanse bosnaam wordt herkend, verwijst naar een middeleeuws uitbatingscentrum, waarop waarschijnlijk de kern van de heerlijkheid Opbrakel zou teruggaan en mogelijk betrof het tevens het centrum van een domein dat toen tot de bezittingen van de Sint-Pietersabdij van Lobbes (Thuin bij de Samber) behoorde. Ook het patrocinium van Opbrakel, Sint-Martinus, ondersteunt de hypothese van een in oorsprong vroeg-middeleeuwse bewoningskern. In 1096-1098 verwierf Ename het patronaatsrecht over de parochiekerk van Opbrakel. De benamingen Brakel en Opbrakel komen van eind 11de tot in de 13de eeuw naast elkaar voor.

De heerlijkheid Opbrakel was een leenhof dat afhing van de baanderij Eine. Van de 11de tot de 14de eeuw was de heerlijkheid Opbrakel bezit van de familie "van Brakel". Nadien kwam de heerlijkheid in handen van andere adellijke geslachten, als laatste in de 18de eeuw de familie Maroucx. Zij bewoonden nog het centraal gelegen feodaal kasteel van de heren van Brakel. Dit zogenaamd "Herenhof" was een omwald kasteel met typische opper- en neerhofconfiguratie; het kasteel verdween in 1863 en thans herinnert ter plekke enkel de gelijknamige straat eraan. Enkele van de vier grootste pachthoeven te Opbrakel waren tevens zetel van een heerlijkheid en een voortzetting van een ontginningshoeve zoals het "Hof ten Bossche" en het "Hof te Wolfskerke". Andere lenen (deels) geënclaveerd te Opbrakel zoals Verrebeke. De dorpskerk ligt excentrisch bij de noordoostelijke grens aan de weg naar Nederbrakel. De oude weg naar Ronse (Leinstraat) kende reeds voor de 19de eeuw een opvallende bebouwingsdensiteit. Door een toename van de bewoningsconcentratie bij de kerk en de inplanting van voorzieningen zoals klooster, school, hospitaal in de nabijheid van de kerk in de loop van de 19de eeuw profileerde zich pas een herkenbare dorpskern. Sinds de aanleg in 1845-46 van de rechtlijnige nieuwe steenweg Ronse-Ninove, de Ronsesestraat, die het dorp doorsnijdt werd aan deze configuratie in de dorpsstructuur afbreuk gedaan terwijl de grootschalige uitbouw van instellingen sinds de 20ste eeuw wanverhoudingen creëerde in het landelijk dorpscentrum. De spoorlijn Zottegem-Ronse over Brakel in gebruik genomen in 1885 beschikte over een halte met landelijk stationnetje nabij de westelijke gemeentegrens op het gehucht Ten Bergen, verwijderd van de dorpskom.

Opbrakel kende geen industriële vestigingen tenzij vertegenwoordigers van de traditionele ambachtelijke agrarische nijverheden; als getuigen daarvan zijn thans nog aan te wijzen het bouwpuin van een watermolen aan de Pieter Hoelmanstraat en een recent heropgebouwde stenen windmolen op Verrebeke.

  • BRAKELS Th., Geschiedenis van Nederbrakel Opbrakel en omstreken, Kortrijk, 1952.
  • DE LANGE S., Zwalmbronnenroute Opbrakel, Op stap door Oost-Vlaanderen, Toerisme Oost-Vlaanderen, 1997.
  • DE MULDERG. - VELGHE M., Sporen van een vroeg La Tène-nederzetting te Brakel, in VOBOV-Info, 46, 1997, p. 5-10.
  • DE TEMMERMAN L. - DENDAUW F. - PREMEREUR A. - VERACHTEN L., Everbeek, Opbrakel, Parike en Zegelsem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1995.
  • Gedenkboek Opbrakel 900, Brakel, 1998.
  • GYSSELING M., Inleiding tot de toponymie, vooral van Oost-Vlaanderen, in Naamkunde, 1978, X, 1-2, p. 19.
  • VELGHE M., Een gepolijste bijl te Opbrakel (gem. Brakel) , in Handelingen Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, VII, 1995, p. 177-179.

Bron     : Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Oost-Vlaanderen, Gemeenten: Brakel, Horebeke, Kruishoutem, Lierde, Zingem en Zwalm, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 15N4, (onuitgegeven werkdocumenten).
Auteurs :  Duchêne, Helena, Verbeeck, Mieke
Datum  :


Relaties

  • Omvat
    Arbeiderswoning

  • Omvat
    Arbeiderswoning

  • Omvat
    Arbeiderswoning

  • Omvat
    Arbeiderswoning

  • Omvat
    Arbeiderswoning

  • Omvat
    Beekbegeleidende beplantingen

  • Omvat
    Beplantingen langs de valleirand

  • Omvat
    Boerenburgerhuis

  • Omvat
    Boerenhuis

  • Omvat
    Drie fladderiepen als knotboom

  • Omvat
    Fladderiep als hoekboom

  • Omvat
    Gekandelaarde eik als hoekboom

  • Omvat
    Geknotte schietwilg als hoekboom

  • Omvat
    Geknotte winterlinde als grensboom

  • Omvat
    Gemengde houtkant langs beek

  • Omvat
    Gesloten hoeve en café

  • Omvat
    Grauwe abeel als hoekboom

  • Omvat
    Hakhout van hazelaar

  • Omvat
    Hayesbos en Verrebeekvallei

  • Omvat
    Hoeve

  • Omvat
    Hoeve in U-vorm

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve, afspanning en café

  • Omvat
    Hof te Fransbeke

  • Omvat
    Hoge knotes

  • Omvat
    Houtkant met essenhakhout

  • Omvat
    Hulst als fetisjboom bij bron Rietfonteintje

  • Omvat
    Kaphaag langs voetweg en bosrand

  • Omvat
    Kaphaag van es en wilg bij huisweide

  • Omvat
    Kaphaag van haagbeuk

  • Omvat
    Kaphaag van haagbeuk en weerhaag van meidoorn

  • Omvat
    Kleine wegkapel

  • Omvat
    Knotbomenrijen en houtkanten - Sassegembeekvallei

  • Omvat
    Knoteik in bosrand

  • Omvat
    Knotes en knothaagbeuk bij hoeve

  • Omvat
    Knotesdoorn

  • Omvat
    Knothaagbeuk

  • Omvat
    Knothaagbeuk

  • Omvat
    Knothaagbeuk

  • Omvat
    Knothaagbeuk

  • Omvat
    Knothaagbeuken op steilrand

  • Omvat
    Knotwilgen langs grasland bij Sassegembeek

  • Omvat
    Knotwilgenrij in Verrebeekvallei

  • Omvat
    Knotwilgenrij langs weiland

  • Omvat
    Kwelgrasland met perceelsrandbeplanting

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve

  • Omvat
    Livineskruisen

  • Omvat
    Marilandicapopulieren

  • Omvat
    Opbrakelsestraat

  • Omvat
    Opgaande linde als hoekboom

  • Omvat
    Opgaande Marilandicapopulier

  • Omvat
    Opgaande populier als hoekboom

  • Omvat
    Opgaande populier in bosrand

  • Omvat
    Oude houtkant met sporen van kaphaag op steilrand

  • Omvat
    Oude populierenkloon en knotwilg in weiland

  • Omvat
    Paardenkastanje als kapelboom

  • Omvat
    Pieter Hoelmanstraat

  • Omvat
    Ronsesestraat (Opbrakel)

  • Omvat
    Schietwilg als hoekboom

  • Omvat
    St.-Franciscusstraat

  • Omvat
    St.-Martensstraat

  • Omvat
    Station Opbrakel

  • Omvat
    Steenpaal

  • Omvat
    Trimpontbos en Hayesbos

  • Omvat
    Twee grauwe abelen als hoekbomen

  • Omvat
    Twee grauwe abelen in bosrand

  • Omvat
    Twee lindebomen als schermbeplanting

  • Omvat
    Twee populieren als hoekboom

  • Omvat
    Veldkapelletje

  • Omvat
    Verrebeke

  • Omvat
    Vier geknotte linden bij een wegkruis

  • Omvat
    Wegkapel

  • Omvat
    Wegkapel

  • Omvat
    Wegkruis

  • Omvat
    Welkomstboom bij verdwenen hoevetje

  • Omvat
    Wolfskerke

  • Omvat
    Zes gekandelaarde lindes als schermbeplanting

  • Is deel van
    Brakel


Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2021: Opbrakel [online] https://id.erfgoed.net/themas/14349 (Geraadpleegd op )