Geografisch thema

Opbrakel

ID: 14349   URI: https://id.erfgoed.net/themas/14349

Beschrijving

Landbouwdorp met toenemende woonfunctie, telt met een oppervlakte van 842 hectare thans 1509 inwoners (30.12.2000). Zuidwestelijk deelgemeente van Brakel, ten noorden grenzend aan Zegelsem, ten oosten aan Nederbrakel en Everbeek, ten zuiden en ten zuidwesten palend aan Vloesberg (provincie Henegouwen), ten noordwesten grenzend aan Maarkedal (Schorisse). Bij het vastleggen van de taalgrens in 1963 werd de wijk d'Hutte in het westen overgeheveld van Vloesberg naar Opbrakel.

Gelegen in de heuvelachtige en bosrijke regio van de Vlaamse Ardennen met golvend tot sterk golvend landschap, opklimmend van 40 tot 130 meter. Kenmerkende opeenvolging van open kouters op de hoogste delen van de leemruggen en lage stroken gevormd door depressies en diep ingesneden beekvalleien, typerend voor de Vlaamse Ardennen. Het Brakelbos in de zuidwestelijke hoek van Opbrakel vormt het voornaamste overblijfsel van het woud dat zich in de vroege middeleeuwen over het grootste deel van Opbrakel uitstrekte. Sinds 1976 vormt dit beukenbos een publiek wandelbos van 52 hectare. In dit gebied en andere nabije bossen (zoals Wolvenbos, Livierenbos), onder meer op Henegouws grondgebied, ontstaan beken die Opbrakel doorlopen om op Nederbrakel de Zwalmbeek te vormen. De Molenbeek is de voornaamste ervan.

Enige prehistorische archeologica aangetroffen te Opbrakel: een paar bijlen als losse vondsten uit de late steentijd; er werd een cirkelvormige structuur als rest van een grafheuvel uit de bronstijd luchtfotografisch waargenomen en voorts getuigt een kuil met onder andere aardewerkscherven van een nederzetting uit de vroeg La Tène. Vondsten uit de Gallo-Romeinse tijd bevestigen dat de Zuidoost-Vlaamse regio in die periode een hoge bewoningsdensiteit kende. Systematische terreinprospectie liet toe aan de hand van bouwpuin en schervenmateriaal meerdere vermoedelijke Romeinse landbouwnederzettingen in Opbrakel te localiseren. Ook kon het rechtlijnig tracé van de Romeinse weg Bavay-Blicquy-Velzeke te Opbrakel teruggevonden worden in aantal wegen (onder andere Heinestraat, Cijnsland, Leinstraat, Herenhof, Riebeke); deze weg, lang bekend gebleven als "Chaussée de Brunehault", doorsneed Opbrakel van zuidwest naar noordoost. De vermelding in 866 van "villa Braglo", een toponiem waarin een Germaanse bosnaam wordt herkend, verwijst naar een middeleeuws uitbatingscentrum, waarop waarschijnlijk de kern van de heerlijkheid Opbrakel zou teruggaan en mogelijk betrof het tevens het centrum van een domein dat toen tot de bezittingen van de Sint-Pietersabdij van Lobbes (Thuin bij de Samber) behoorde. Ook het patrocinium van Opbrakel, Sint-Martinus, ondersteunt de hypothese van een in oorsprong vroeg-middeleeuwse bewoningskern. In 1096-1098 verwierf Ename het patronaatsrecht over de parochiekerk van Opbrakel. De benamingen Brakel en Opbrakel komen van eind 11de tot in de 13de eeuw naast elkaar voor.

De heerlijkheid Opbrakel was een leenhof dat afhing van de baanderij Eine. Van de 11de tot de 14de eeuw was de heerlijkheid Opbrakel bezit van de familie "van Brakel". Nadien kwam de heerlijkheid in handen van andere adellijke geslachten, als laatste in de 18de eeuw de familie Maroucx. Zij bewoonden nog het centraal gelegen feodaal kasteel van de heren van Brakel. Dit zogenaamd "Herenhof" was een omwald kasteel met typische opper- en neerhofconfiguratie; het kasteel verdween in 1863 en thans herinnert ter plekke enkel de gelijknamige straat eraan. Enkele van de vier grootste pachthoeven te Opbrakel waren tevens zetel van een heerlijkheid en een voortzetting van een ontginningshoeve zoals het "Hof ten Bossche" en het "Hof te Wolfskerke". Andere lenen (deels) geënclaveerd te Opbrakel zoals Verrebeke. De dorpskerk ligt excentrisch bij de noordoostelijke grens aan de weg naar Nederbrakel. De oude weg naar Ronse (Leinstraat) kende reeds voor de 19de eeuw een opvallende bebouwingsdensiteit. Door een toename van de bewoningsconcentratie bij de kerk en de inplanting van voorzieningen zoals klooster, school, hospitaal in de nabijheid van de kerk in de loop van de 19de eeuw profileerde zich pas een herkenbare dorpskern. Sinds de aanleg in 1845-46 van de rechtlijnige nieuwe steenweg Ronse-Ninove, de Ronsesestraat, die het dorp doorsnijdt werd aan deze configuratie in de dorpsstructuur afbreuk gedaan terwijl de grootschalige uitbouw van instellingen sinds de 20ste eeuw wanverhoudingen creëerde in het landelijk dorpscentrum. De spoorlijn Zottegem-Ronse over Brakel in gebruik genomen in 1885 beschikte over een halte met landelijk stationnetje nabij de westelijke gemeentegrens op het gehucht Ten Bergen, verwijderd van de dorpskom.

Opbrakel kende geen industriële vestigingen tenzij vertegenwoordigers van de traditionele ambachtelijke agrarische nijverheden; als getuigen daarvan zijn thans nog aan te wijzen het bouwpuin van een watermolen aan de Pieter Hoelmanstraat en een recent heropgebouwde stenen windmolen op Verrebeke.

  • BRAKELS Th., Geschiedenis van Nederbrakel Opbrakel en omstreken, Kortrijk, 1952.
  • DE LANGE S., Zwalmbronnenroute Opbrakel, Op stap door Oost-Vlaanderen, Toerisme Oost-Vlaanderen, 1997.
  • DE MULDERG. - VELGHE M., Sporen van een vroeg La Tène-nederzetting te Brakel, in VOBOV-Info, 46, 1997, p. 5-10.
  • DE TEMMERMAN L. - DENDAUW F. - PREMEREUR A. - VERACHTEN L., Everbeek, Opbrakel, Parike en Zegelsem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1995.
  • Gedenkboek Opbrakel 900, Brakel, 1998.
  • GYSSELING M., Inleiding tot de toponymie, vooral van Oost-Vlaanderen, in Naamkunde, 1978, X, 1-2, p. 19.
  • VELGHE M., Een gepolijste bijl te Opbrakel (gem. Brakel) , in Handelingen Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, VII, 1995, p. 177-179.

Bron     : Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Oost-Vlaanderen, Gemeenten: Brakel, Horebeke, Kruishoutem, Lierde, Zingem en Zwalm, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 15N4, (onuitgegeven werkdocumenten).
Auteurs :  Duchêne, Helena, Verbeeck, Mieke
Datum  : 1999


Relaties

  • Is deel van
    Brakel
    Brakel (Oost-Vlaanderen)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Leinstraat 21 (Brakel)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Leinstraat 23 (Brakel)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Leinstraat 32 (Brakel)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Leinstraat 43 (Brakel)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Leinstraat 98 (Brakel)

  • Omvat
    Beekbegeleidende beplantingen
    Doensberg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Beplantingen langs de valleirand
    Doensberg zonder nummer, Verrebeke zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Boerenburgerhuis
    Holenbroek 5 (Brakel)

  • Omvat
    Boerenhuis
    Tenbergen zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Drie fladderiepen als knotboom
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Fladderiep als hoekboom
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Gekandelaarde eik als hoekboom
    Leinstraat 71, zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Geknotte schietwilg als hoekboom
    Doensberg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Geknotte winterlinde als grensboom
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Gemengde houtkant langs beek
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Gesloten hoeve en café
    St.-Liebertusdreef 11 (Brakel)

  • Omvat
    Grauwe abeel als hoekboom
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Hakhout van hazelaar
    Koningsweg zonder nummer, Willemsveld zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Hayesbos en Verrebeekvallei
    Everbeek, Nederbrakel, Opbrakel (Brakel)

  • Omvat
    Hoeve
    Maaistraat 4 (Brakel)

  • Omvat
    Hoeve in U-vorm
    Heinestraat 3 (Brakel)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Hellenhoek 1 (Brakel)

  • Omvat
    Hoeve, afspanning en café
    Holenbroek 9 (Brakel)

  • Omvat
    Hof te Fransbeke
    Leinstraat 86 (Brakel)

  • Omvat
    Hoge knotes
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Houtkant met essenhakhout
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Hulst als fetisjboom bij bron Rietfonteintje
    Brakelbosstraat zonder nummer, Laaistok zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Kaphaag langs voetweg en bosrand
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Kaphaag van es en wilg bij huisweide
    Tenbergen 11 (Brakel)

  • Omvat
    Kaphaag van haagbeuk
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Kaphaag van haagbeuk en weerhaag van meidoorn
    Zureveldweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Kleine wegkapel
    Livierenstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knotbomenrijen en houtkanten - Sassegembeekvallei
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knoteik in bosrand
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knotes en knothaagbeuk bij hoeve
    Koningsweg 1 (Brakel)

  • Omvat
    Knotesdoorn
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knothaagbeuk
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knothaagbeuk
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knothaagbeuk
    Laaistok zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knothaagbeuk
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knothaagbeuken op steilrand
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knotwilgen langs grasland bij Sassegembeek
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knotwilgenrij in Verrebeekvallei
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Knotwilgenrij langs weiland
    Oude Pastorijstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Kwelgrasland met perceelsrandbeplanting
    Willemsveld zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Evensveldstraat 18 (Brakel)

  • Omvat
    Livineskruisen
    Brakelbosstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Marilandicapopulieren
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Opbrakelsestraat
    Opbrakelsestraat (Brakel)

  • Omvat
    Opgaande linde als hoekboom
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Opgaande Marilandicapopulier
    Hayestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Opgaande populier als hoekboom
    Zureveldweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Opgaande populier in bosrand
    Livierenstraat zonder nummer, Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Oude houtkant met sporen van kaphaag op steilrand
    Livierenstraat zonder nummer, Verrebeke zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Oude populierenkloon en knotwilg in weiland
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Paardenkastanje als kapelboom
    Brakelbosstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Pieter Hoelmanstraat
    Pieter Hoelmanstraat (Brakel)

  • Omvat
    Ronsesestraat (Opbrakel)
    Ronsesestraat (Brakel)

  • Omvat
    Schietwilg als hoekboom
    Wallekouter zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    St.-Franciscusstraat
    St.-Franciscusstraat (Brakel)

  • Omvat
    St.-Martensstraat
    St.-Martensstraat (Brakel)

  • Omvat
    Station Opbrakel
    Tenbergen 34 (Brakel)

  • Omvat
    Steenpaal
    Steenpaal (Brakel)

  • Omvat
    Trimpontbos en Hayesbos
    Everbeek, Nederbrakel, Opbrakel (Brakel)

  • Omvat
    Twee grauwe abelen als hoekbomen
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Twee grauwe abelen in bosrand
    Koningsweg zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Twee lindebomen als schermbeplanting
    Heinestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Twee populieren als hoekboom
    Laaistok zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Veldkapelletje
    Brakelbosstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Verrebeke
    Verrebeke (Brakel)

  • Omvat
    Vier geknotte linden bij een wegkruis
    Gauwinkel zonder nummer, Riebeke zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Wegkapel
    Heinestraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Wegkapel
    Tenbergen zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Wegkruis
    Riebeke zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Welkomstboom bij verdwenen hoevetje
    Leinstraat zonder nummer (Brakel)

  • Omvat
    Wolfskerke
    Wolfskerke (Brakel)

  • Omvat
    Zes gekandelaarde lindes als schermbeplanting
    Heinestraat zonder nummer (Brakel)