erfgoedobject

Begijnhof Sint-Elisabeth

bouwkundig geheel
ID: 122164   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/122164

Juridische gevolgen

Beschrijving

De Begijnhofdries, het huidige beboomd pleintje met kerk (in het westen) omgeven door traditionele huizen (langs de noord- en zuidzijde) en een eind 19de-eeuwse huizenrij (in het oosten) vormde oorspronkelijk het centrum, de "dries" van het zogenaamde Sint-Elisabeth Begijnhof, ook Groot Begijnhof genaamd (in contrast met het Begijnhof Onze-Lieve-Vrouw ter Hoye of Klein Begijnhof in de Lange Violettestraat).

Beide begijnhoven, bestemd voor arme, godvruchtige vrouwen en verarmde edelvrouwen en middenstandsdochters, kenden eenzelfde ontstaan en parallelle geschiedenis tot midden 19de eeuw. Ze werden gesticht rond 1234 door gravin Johanna van Constantinopel die de regel en statuten opstelde en een kapelanij oprichtte (1236) in het gebied "het Broek", gelegen buiten de eerste stadsomwalling, palend aan het Prinsenhof en afhankelijk van de Sint-Martinuskerk van Ekkergem. Met de toestemming van de abt van Sint-Baafs werd in 1242 een kapel gebouwd. Het Klein Begijnhof op de Groene Hoye tussen de Hooi- en Vijfwindgatenpoort, kreeg volgens een oorkonde van 1262 een kapel met de gewone vrijheden van de overige kerken. De regel der Begijnhoven werd bevestigd in 1269 door gravin Margaretha en door Gwijde van Dampierre in 1298 die tevens het beheer toevertrouwde aan de minderbroeders. Wijzigingen door Lodewijk van Male (1353) en nieuwe bevestiging door Keizer Karel en Filips II in 1623.

Moeilijkheden in godsdienstige crisis van begin 14de eeuw met bedreiging van afschaffing van alle begijnhoven onder voorwendsel van ketterij, doch in Gent door de steun van graaf Robrecht van Bethune en Lodewijk de Crécy (1336) gevrijwaard.

Na de troebelen tijdens de beeldenstorm begon een periode van relatieve rust en bloei van eind 16de tot eind 18de eeuw. De Gentse begijnhoven vertonen het algemeen schema en grondplan van de meeste stadsbegijnhoven: een rechthoekige ommuurde en omwalde stad in de stad, toegankelijk langs een monumentale poort, met als centrum de kerk omgeven door een dries en in de nabijheid, de woning van de grootjuffer en de infirmerie voor oude begijntjes. Smalle geplaveide straten met conventen, waar verschillende begijnen samenwonen, en afzonderlijke begijnhuisjes, van de straat afgesloten door voortuintjes en een muur met portaal. De huizen en conventen hadden elk de naam van een schutsheilige.

Deze toestand vinden we heden nog terug in het Klein Begijnhof dankzij de hertog van Arenberg die in 1862 geheel het begijnhof opkocht en de oorspronkelijke bestemming vrijwaarde. Het Groot Begijnhof echter werd ontmanteld als gevolg van de strijd tussen de liberale, antiklerikale administratie en het bestuur der Burgerlijke Godshuizen onder wiens toezicht de begijnhoven geplaatst waren tijdens het Franse bewind in 1796. Rond 1860 werden de blekerijen en hovingen over de grachten openbaar verkocht en de omheiningsgracht opgevuld. Nieuwe straten als de Rabotstraat, Jan Verspeyenstraat en de Van Wittenberghestraat werden getrokken (1864).

De bestaande straten van het begijnhof werden meestal verbreed door het slopen van de omheiningsmuurtjes en het inpalmen van de voortuinen. Aan de nieuwe en verbrede straten werden namen van 19de-eeuwse weldoeners van het begijnhof gegeven: Jan Verspeyen, Hippoliet Lammens, H. Van Wittenberghe, Mathias Geswein, Sophie van Acken. De Provenierstersstraat behield haar oorspronkelijk uitzicht. Verder maakten de huidige Gravin Johannastraat, de Broekstraat, het straatje van Oliveten en de G. Rodenbachstraat (vandaag Edmond Boonenstraat) deel uit van het voormalige begijnhof. In september 1874 verlieten de laatste begijnen het begijnhof om zich te vestigen in het nieuwe begijnhof van Sint-Amandsberg, door dezelfde hertog van Arenberg opgericht. De monumentale ingangspoort werd afgebroken in 1879 en in 1926 wederopgericht als ingang van het Bijlokemuseum op de Godshuizenlaan. De bebouwing werd echter grotendeels behouden. De begijnhofkerk werd parochiekerk Sint-Elisabeth. In de Infirmerie en het huis van de Grootjuffer werd een stadsschool, het "Dr. Decroly Instituut" ondergebracht.

Talrijke van de 104 huizen en achttien bestaande conventen van voor de ontmanteling bleven bewaard in vrij oorspronkelijke staat, doch meestal zonder de voortuintjes en omheiningsmuur. Ze dateren voornamelijk uit de 17de eeuw en zijn opgetrokken in traditionele bak- en zandsteenstijl ter vervanging van de vroegere houten huizen. De overwegende typen zijn: diephuizen met trapgevel, twee bouwlagen en meestal drie of vier traveeën onder zadeldak (Vlaamse pannen). Oorspronkelijke kruiskozijnen met negblokken veelal vervangen door houten ramen en imitatieneggen. Verschillende huizen zijn gedateerd.

Voorts breedhuizen met eveneens twee bouwlagen met rechte kroonlijst of al dan niet getrapte dakkapellen. Vaak beschilderde baksteen met rechthoekige vensters in bepleisterde omlijsting. Recent werden talrijke panden grondig gerestaureerd. In de G. Rodenbachstraat, Hippoliet Lammensstraat en op de Begijnhofdries werden bij de verbredingswerken verschillende oude panden gesloopt en vervangen door eind 19de-eeuwse huizenrijen. De oorspronkelijke dries werd vervangen door een parkje met bomen en grasperk met Rodenbachmonument naar ontwerp van Georges Minne (1899). Het classicistisch kapelletje van 1793, aanvankelijk op de hoek van de dries bij de ingang van het begijnhof, werd verplaatst tegen het koor van de kerk (1883).

  • FREDERICQ P. 1902: Het Oud Groot Begijnhof der Brugsche Poort, Bulletin de la société d'histoire et d'archéologie, Gent X, 154-161.
  • MOULAERT B. 1850: Het Groot Begijnhof van Gent, s.l.
  • VANDENBUSSCHE C. 1970: Bijdrage tot de bouwgeschiedenis van het Sint-Elisabethbegijnhof te Gent, in: Kultureel Jaarboek Oost-Vlaanderen, 1969, Gent, 233-257.
  • VAN SEVEREN G. 1973: Gent, stad der begijnhoven, Het Sint-Elisabeth- of Oud Begijnhof. Het Klein Begijnhof O.-L.-Vrouw ter Hoye, Toerisme in Oost-Vlaanderen, Gent, 24-29.
  • WYFFELS A. 1970: De moeilijkheden rond de Gentse begijnhoven op het einde van de XVIIIde eeuw en in de XIXde eeuw, Oost-Vlaamse Zanten, Gent XLV, 164-175.
  • WYSEUR M. 1954: De Gentse begijnhoven, Gent.

Bron     : Bogaert C., Lanclus K. & Verbeeck M. met medewerking van Linters A. 1979: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Gent, Bouwen door de eeuwen heen  in Vlaanderen 4NB Z-W, Brussel - Gent.
Auteurs : Bogaert, Chris, Lanclus, Kathleen, Verbeeck, Mieke
Datum  : 1979


Relaties

  • Is deel van
    Gent zestiende-eeuwse stadsuitbreiding
    Gent (Gent)

  • Is gerelateerd aan
    Begijnenhuis Sint-Godeliva
    Gravin Johannastraat 18, 20 (Gent)

  • Is gerelateerd aan
    Begijnhofdries
    Begijnhofdries (Gent)

  • Is gerelateerd aan
    Edmond Boonenstraat
    Edmond Boonenstraat (Gent)

  • Is gerelateerd aan
    Gravin Johannastraat
    Gravin Johannastraat (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis de Engelbewaarder
    Gravin Johannastraat 33, 34 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Den Roosenkrans
    Begijnhofdries 10 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Maria Magdalena
    Begijnhofdries 13, 14 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Onze-Lieve-Vrouw Ter Troost
    Begijnhofdries 39, 40 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Alexius
    Begijnhofdries zonder nummer (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Begga
    Begijnhofdries 8, 9, 9A, 9B (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Catharina van Senen
    Begijnhofdries 2 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Clara
    Gravin Johannastraat 27 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Felix
    Gravin Johannastraat 31 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Helena
    Hippoliet Lammensstraat 8 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Laurentius
    Gravin Johannastraat 25 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Petrus Apostel
    Gravin Johannastraat 35 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Sint-Rochus
    Gravin Johannastraat 29 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis Ter Krone
    Begijnhofdries 18 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuis van Sint-Jozef
    Begijnhofdries 20, 21, 22, 23, 24, Zwartekatstraat zonder nummer (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuisje
    Begijnhofdries 17 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuizen Sint-Bavon, de Heilige Vijf Wondekens en Sint-Bernardus
    Edmond Boonenstraat 1, 3, 5, 7 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuizen Sint-Hubertus en Sint-Franciscus Exaverius
    Begijnhofdries 33, 35 (Gent)

  • Omvat
    Begijnenhuizen Ter Kruysdraeging, Sint-Livinus, Sint-Lucas
    Begijnhofdries 3, 6, 7 (Gent)

  • Omvat
    Convent der Heilige Drievuldigheid
    Gravin Johannastraat 21 (Gent)

  • Omvat
    Convent Sint-Christina
    Gravin Johannastraat 1A, 1B (Gent)

  • Omvat
    Convent Sint-Christina
    Gravin Johannastraat zonder nummer (Gent)

  • Omvat
    Convent Sint-Christina
    Gravin Johannastraat 1, 3, 5, 7, 9 (Gent)

  • Omvat
    Convent Ten Hove
    Begijnhofdries 15, 16 (Gent)

  • Omvat
    Convent Ter Pielvaecx
    Begijnhofdries 20, 21, 22, 23, 24 (Gent)

  • Omvat
    Convent Ter Steenen
    Jan Verspeyenstraat 3, Sophie Van Akenstraat 56, 58 (Gent)

  • Omvat
    Convent Ter Velde
    Begijnhofdries 25 (Gent)

  • Omvat
    Deel van Convent ter Wijngaerde
    Hippoliet Lammensstraat 10A, 10B (Gent)

  • Omvat
    Deel van Convent ter Wijngaerde
    Hippoliet Lammensstraat 10C, 10D (Gent)

  • Omvat
    Hoekhuis met de Proveniersterstraat
    Sint-Elisabethplein 24, 26 (Gent)

  • Omvat
    Huis Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart
    Begijnhofdries 1 (Gent)

  • Omvat
    Huis van de grootjuffer en Infirmerie
    Begijnhofdries 42 (Gent)

  • Omvat
    Nieuw Convent
    Edmond Boonenstraat 4, 6, Hippoliet Lammensstraat 2, 6 (Gent)

  • Omvat
    Parochiekerk Sint-Elisabeth
    Begijnhofdries zonder nummer (Gent)

  • Omvat
    Provenierstersstraat
    Provenierstersstraat (Gent)

  • Omvat
    Sophie Van Akenstraat
    Sophie Van Akenstraat (Gent)

  • Omvat
    Stadswoning
    Sint-Elisabethplein 25 (Gent)

  • Omvat
    Stadswoning
    Jan Verspeyenstraat 1 (Gent)

  • Omvat
    Stadswoning in neobarok
    Begijnhofdries 19 (Gent)

  • Omvat
    Stedelijke lagere hoofdschool voor meisjes met kindertuin
    Hippoliet Lammensstraat 10 (Gent)

  • Omvat
    Zwartekatstraat
    Zwartekatstraat (Gent)

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Begijnhof Sint-Elisabeth [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/122164 (Geraadpleegd op 20-06-2019)