Begijnhof Sint-Elisabeth

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ bouwkundig geheel

Locatie

Alternatieve naam Groot Begijnhof of Oud Begijnhof
Provincie Oost-Vlaanderen
Gemeente Gent
Deelgemeente Gent
Straat Begijnhofdries, Edmond Boonenstraat, Gravin Johannastraat, Hippoliet Lammensstraat, Provenierstersstraat, Sophie Van Akenstraat, Zwartekatstraat, Jan Verspeyenstraat, Mathias Gesweinstraat, Straatje van Oliveten
Locatie Begijnhofdries 1-42, Edmond Boonenstraat 1-7, 2-6, Gravin Johannastraat 1-35, 2, Hippoliet Lammensstraat 2-10D, Jan Verspeyenstraat 1-3, Mathias Gesweinstraat 1A-1D, Provenierstersstraat 1-51, 2-12, Sophie Van Akenstraat 1-13, 2-58, Straatje van Oliveten, Zwartekatstraat 2-8 (Gent)
Status (deels) bewaard

Juridische gevolgen

is beschermd als cultuurhistorisch landschap Begijnhof Sint-Elisabeth

Deze bescherming is geldig sinds 28-03-1956.

is beschermd als stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Begijnhof Sint-Elisabeth

Deze bescherming is geldig sinds 21-12-1994.

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Begijnhof Sint-Elisabeth Gent

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

Beknopte karakterisering

Beschrijving

De Begijnhofdries, het huidige beboomd pleintje met kerk (in het westen) omgeven door traditionele huizen (langs de noord- en zuidzijde) en een eind 19de-eeuwse huizenrij (in het oosten) vormde oorspronkelijk het centrum, de "dries" van het zogenaamde Sint-Elisabeth Begijnhof, ook Groot Begijnhof genaamd (in contrast met het Begijnhof Onze-Lieve-Vrouw ter Hoye of Klein Begijnhof in de Lange Violettestraat).

Beide begijnhoven, bestemd voor arme, godvruchtige vrouwen en verarmde edelvrouwen en middenstandsdochters, kenden eenzelfde ontstaan en parallelle geschiedenis tot midden 19de eeuw. Ze werden gesticht rond 1234 door gravin Johanna van Constantinopel die de regel en statuten opstelde en een kapelanij oprichtte (1236) in het gebied "het Broek", gelegen buiten de eerste stadsomwalling, palend aan het Prinsenhof en afhankelijk van de Sint-Martinuskerk van Ekkergem. Met de toestemming van de abt van Sint-Baafs werd in 1242 een kapel gebouwd. Het Klein Begijnhof op de Groene Hoye tussen de Hooi- en Vijfwindgatenpoort, kreeg volgens een oorkonde van 1262 een kapel met de gewone vrijheden van de overige kerken. De regel der Begijnhoven werd bevestigd in 1269 door gravin Margaretha en door Gwijde van Dampierre in 1298 die tevens het beheer toevertrouwde aan de minderbroeders. Wijzigingen door Lodewijk van Male (1353) en nieuwe bevestiging door Keizer Karel en Filips II in 1623.

Moeilijkheden in godsdienstige crisis van begin 14de eeuw met bedreiging van afschaffing van alle begijnhoven onder voorwendsel van ketterij, doch in Gent door de steun van graaf Robrecht van Bethune en Lodewijk de Crécy (1336) gevrijwaard.

Na de troebelen tijdens de beeldenstorm begon een periode van relatieve rust en bloei van eind 16de tot eind 18de eeuw. De Gentse begijnhoven vertonen het algemeen schema en grondplan van de meeste stadsbegijnhoven: een rechthoekige ommuurde en omwalde stad in de stad, toegankelijk langs een monumentale poort, met als centrum de kerk omgeven door een dries en in de nabijheid, de woning van de grootjuffer en de infirmerie voor oude begijntjes. Smalle geplaveide straten met conventen, waar verschillende begijnen samenwonen, en afzonderlijke begijnhuisjes, van de straat afgesloten door voortuintjes en een muur met portaal. De huizen en conventen hadden elk de naam van een schutsheilige.

Deze toestand vinden we heden nog terug in het Klein Begijnhof dankzij de hertog van Arenberg die in 1862 geheel het begijnhof opkocht en de oorspronkelijke bestemming vrijwaarde. Het Groot Begijnhof echter werd ontmanteld als gevolg van de strijd tussen de liberale, antiklerikale administratie en het bestuur der Burgerlijke Godshuizen onder wiens toezicht de begijnhoven geplaatst waren tijdens het Franse bewind in 1796. Rond 1860 werden de blekerijen en hovingen over de grachten openbaar verkocht en de omheiningsgracht opgevuld. Nieuwe straten als de Rabotstraat, Jan Verspeyenstraat en de Van Wittenberghestraat werden getrokken (1864).

De bestaande straten van het begijnhof werden meestal verbreed door het slopen van de omheiningsmuurtjes en het inpalmen van de voortuinen. Aan de nieuwe en verbrede straten werden namen van 19de-eeuwse weldoeners van het begijnhof gegeven: Jan Verspeyen, Hippoliet Lammens, H. Van Wittenberghe, Mathias Geswein, Sophie van Acken. De Provenierstersstraat behield haar oorspronkelijk uitzicht. Verder maakten de huidige Gravin Johannastraat, de Broekstraat, het straatje van Oliveten en de G. Rodenbachstraat (vandaag Edmond Boonenstraat) deel uit van het voormalige begijnhof. In september 1874 verlieten de laatste begijnen het begijnhof om zich te vestigen in het nieuwe begijnhof van Sint-Amandsberg, door dezelfde hertog van Arenberg opgericht. De monumentale ingangspoort werd afgebroken in 1879 en in 1926 wederopgericht als ingang van het Bijlokemuseum op de Godshuizenlaan. De bebouwing werd echter grotendeels behouden. De begijnhofkerk werd parochiekerk Sint-Elisabeth. In de Infirmerie en het huis van de Grootjuffer werd een stadsschool, het "Dr. Decroly Instituut" ondergebracht.

Talrijke van de 104 huizen en achttien bestaande conventen van voor de ontmanteling bleven bewaard in vrij oorspronkelijke staat, doch meestal zonder de voortuintjes en omheiningsmuur. Ze dateren voornamelijk uit de 17de eeuw en zijn opgetrokken in traditionele bak- en zandsteenstijl ter vervanging van de vroegere houten huizen. De overwegende typen zijn: diephuizen met trapgevel, twee bouwlagen en meestal drie of vier traveeën onder zadeldak (Vlaamse pannen). Oorspronkelijke kruiskozijnen met negblokken veelal vervangen door houten ramen en imitatieneggen. Verschillende huizen zijn gedateerd.

Voorts breedhuizen met eveneens twee bouwlagen met rechte kroonlijst of al dan niet getrapte dakkapellen. Vaak beschilderde baksteen met rechthoekige vensters in bepleisterde omlijsting. Recent werden talrijke panden grondig gerestaureerd. In de G. Rodenbachstraat, Hippoliet Lammensstraat en op de Begijnhofdries werden bij de verbredingswerken verschillende oude panden gesloopt en vervangen door eind 19de-eeuwse huizenrijen. De oorspronkelijke dries werd vervangen door een parkje met bomen en grasperk met Rodenbachmonument naar ontwerp van Georges Minne (1899). Het classicistisch kapelletje van 1793, aanvankelijk op de hoek van de dries bij de ingang van het begijnhof, werd verplaatst tegen het koor van de kerk (1883).

  • FREDERICQ P. 1902: Het Oud Groot Begijnhof der Brugsche Poort, Bulletin de la société d'histoire et d'archéologie, Gent X, 154-161.
  • MOULAERT B. 1850: Het Groot Begijnhof van Gent, s.l.
  • VANDENBUSSCHE C. 1970: Bijdrage tot de bouwgeschiedenis van het Sint-Elisabethbegijnhof te Gent, in: Kultureel Jaarboek Oost-Vlaanderen, 1969, Gent, 233-257.
  • VAN SEVEREN G. 1973: Gent, stad der begijnhoven, Het Sint-Elisabeth- of Oud Begijnhof. Het Klein Begijnhof O.-L.-Vrouw ter Hoye, Toerisme in Oost-Vlaanderen, Gent, 24-29.
  • WYFFELS A. 1970: De moeilijkheden rond de Gentse begijnhoven op het einde van de XVIIIde eeuw en in de XIXde eeuw, Oost-Vlaamse Zanten, Gent XLV, 164-175.
  • WYSEUR M. 1954: De Gentse begijnhoven, Gent.

Bron: Bogaert C., Lanclus K. & Verbeeck M. met medewerking van Linters A. 1979: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Gent, Bouwen door de eeuwen heen  in Vlaanderen 4NB Z-W, Brussel - Gent.

Auteurs: Bogaert, Chris; Lanclus, Kathleen & Verbeeck, Mieke

Datum tekst: 1979

Relaties

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Gent zestiende-eeuwse stadsuitbreiding

Gent (Gent)

omvat Begijnenhuis de Engelbewaarder

Gravin Johannastraat 33, 34, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Den Roosenkrans

Begijnhofdries 10, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Maria Magdalena

Begijnhofdries 13, 14, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Onze-Lieve-Vrouw Ter Troost

Begijnhofdries 39, 40, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Alexius

Begijnhofdries zonder nummer, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Begga

Begijnhofdries 8, 9, 9A-B, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Catharina van Senen

Begijnhofdries 2, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Clara

Gravin Johannastraat 27, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Felix

Gravin Johannastraat 31, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Helena

Hippoliet Lammensstraat 8, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Laurentius

Gravin Johannastraat 25, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Petrus Apostel

Gravin Johannastraat 35, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Sint-Rochus

Gravin Johannastraat 29, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Ter Krone

Begijnhofdries 18, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis van Sint-Jozef

Begijnhofdries 20-24, 21-23, Zwartekatstraat zonder nummer, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuisje

Begijnhofdries 17, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuizen Sint-Bavon, de Heilige Vijf Wondekens en Sint-Bernardus

Edmond Boonenstraat 1-7, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuizen Sint-Hubertus en Sint-Franciscus Exaverius

Begijnhofdries 33-35, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuizen Ter Kruysdraeging, Sint-Livinus, Sint-Lucas

Begijnhofdries 3, 6, 7, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent der Heilige Drievuldigheid

Gravin Johannastraat 21, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Sint-Christina

Gravin Johannastraat 1-9, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Sint-Christina

Gravin Johannastraat zonder nummer, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Sint-Christina

Gravin Johannastraat 1A-B, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Ten Hove

Begijnhofdries 15, 16, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Ter Pielvaecx

Begijnhofdries 20-24, 21-23, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Ter Steenen

Sophie Van Akenstraat 56-58, Jan Verspeyenstraat 3, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Ter Velde

Begijnhofdries 25, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Deel van Convent ter Wijngaerde

Hippoliet Lammensstraat 10A-B, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Deel van Convent ter Wijngaerde

Hippoliet Lammensstraat 10C-D, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Hoekhuis met de Proveniersterstraat

Sint-Elisabethplein 24-26, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Huis Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart

Begijnhofdries 1, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Huis van de grootjuffer en Infirmerie

Begijnhofdries 42, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Nieuw Convent

Edmond Boonenstraat 4-6, Hippoliet Lammensstraat 2-6, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Parochiekerk Sint-Elisabeth

Begijnhofdries zonder nummer, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Provenierstersstraat

Provenierstersstraat (Gent)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sophie Van Akenstraat

Sophie Van Akenstraat (Gent)

omvat Stadswoning

Sint-Elisabethplein 25, Gent (Oost-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Stadswoning

Jan Verspeyenstraat 1, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Stadswoning in neobarok

Begijnhofdries 19, Gent (Oost-Vlaanderen)

omvat Stedelijke lagere hoofdschool voor meisjes met kindertuin

Hippoliet Lammensstraat 10, Gent (Oost-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Zwartekatstraat

Zwartekatstraat (Gent)

Geen afbeelding beschikbaar

is gerelateerd aan Begijnenhuis Sint-Godeliva

Gravin Johannastraat 18-20, Gent (Oost-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

is gerelateerd aan Begijnhofdries

Begijnhofdries (Gent)

Geen afbeelding beschikbaar

is gerelateerd aan Edmond Boonenstraat

Edmond Boonenstraat (Gent)

Geen afbeelding beschikbaar

is gerelateerd aan Gravin Johannastraat

Gravin Johannastraat (Gent)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.