Geografisch thema

Vrijheid

ID: 5571   URI: https://id.erfgoed.net/themas/5571

Beschrijving

Hoofdstraat die de gemeente van noord naar zuid doorkruist, ten noorden overgaand in Minderhoutse- en Van Aertselaerstraat (respectievelijk oude en nieuwe baan naar Minderhout), ten zuiden in de Heilig Bloedlaan.

De naam verwijst naar het gebied in het land van Hoogstraten dat in 1210 vrijheidsrechten had gekregen van de heer. De vroegere benaming was "Herbane" of "steenweg" doch meestal "'s Heerenstraat". Het noordelijk deel van de huidige Vrijheid werd eertijds aangeduid als "Moleneinde" of "Poteinde" (zie ook Van Aertselaerplein en -straat), het centrale gedeelte als "Markt" en het zuiden als "Gasthuiseinde" of "Boereneind" (zie ook Heilig Bloedlaan).

Langwerpige pleinvormige straat gedomineerd door de Sint-Catharinakerk, bestaande uit een geasfalteerde baan van twee rijstroken, aan weerszijden afgezoomd met lindebomen (bij Koninklijk Besluit van 19/4/1955 beschermd als landschap), aansluitende, gekasseide parkeerzones, een fiets- en een voetpad. Maximumbreedte van 40 meter ter hoogte van de kerk. Op het panorama van 1564 en de kaart van "De Vryheyt van Hooghstraeten" van 1666 zijn nog geen lindebomen te zien. De eerste aanplantingen dateren vermoedelijk van eind 17de- begin 18de eeuw.

In een verder verleden was de verkeerssituatie van Hoogstraten erg gunstig. De Vrijheid lag toen aan de weg van Antwerpen via 's-Hertogenbosch en Gelderland naar de Hanzesteden; ook de verbinding Antwerpen-Breda-Holland liep over Hoogstraten. Reeds vóór 1327 was Hoogstraten uitgegroeid tot een marktcentrum voor het Land van Hoogstraten (het latere graafschap), dat naast de Vrijheid ook de dorpen Meer, Meerle, Wortel, Minderhout en Rijkevorsel omvatte; behalve de wekelijkse markt werden er op het brede plein ook twee jaarmarkten gehouden. In 1357 is er voor de eerste maal sprake van een "steenweg" te Hoogstraten; vergeleken bij andere Brabantse en Vlaamse steden was dit vrij vroeg. In de 15de-, 16de- en 18de eeuw werd er regelmatig aan de weg gewerkt. Hoewel de integratie van de bestaande steenweg in het geheel van aan te leggen verkeerswegen door de Kempen eind 18de eeuw onder de loep werd genomen, zowel om de betrekkingen tussen de steden onderling te bevorderen als om de aanvoer van mest, onontbeerlijk voor de ontginning van de heidegronden, mogelijk te maken, raakte Hoogstraten steeds meer van de grote verkeersstromen afgesneden. Pas met de aanleg van de E 19 (sectie Antwerpen-Breda) werd ze terug in het internationaal verkeersnet ingeschakeld.

Uit de Ferrariskaarten alsook uit een plan van 1775, getekend door de gezworen landmeter A. Deckers betreffende de verlenging van de steenweg, blijkt dat de Vrijheid tussen Achtelse- en Moerstraat in die periode reeds vrijwel ononderbroken aan weerszijden bebouwd was. De huidige heterogene bebouwing vertoont vele vrijstaande of halfvrijstaande huizen gescheiden door een brandgang of een doorgang naar achterliggende werkplaatsen, erven en akkers, die doorgaans teruggaan op oude inplantingen.

In 1598 brandde de Vrijheid af zodat vele huizen uit de grafelijke en hertogelijke periode verloren gingen. Een beperkt aantal huizen vertoont nog een duidelijk 16de-eeuws, 17de-eeuws of 18de-eeuws uitzicht, doch in vele gevallen refereren alleen de percelering en de oude huisnaam aan het oorspronkelijk gebouw. 19de-eeuwse verbouwingen en de grote bouwcampagnes tijdens het interbellum en na de Tweede Wereldoorlog bepalen heden ten dage grotendeels het uitzicht van de Vrijheid. Vanouds een straat van neringdoeners en ambachtslui (de landbouwuitbating was hier meestal een bijverdienste), hebben de meeste huizen nu ook nog een handelsfunctie. Behalve de als item beschreven burger- en herenhuizen, waarvan het merendeel in het vierde kwart van de 19de eeuw - eerste helft van de 20ste eeuw tot stand kwam vermelden we de nummers 2-4, 6, 29-31, 63, 75, 93-95, 170 en 203 met eclectische gevel uit de eerste helft van de 20ste eeuw.

De tramlijn Oostmalle-Hoogstraten, opengesteld in 1885, liep over de Vrijheid; Café du Tramway, huidige hotel-restaurant de Tram (nummer 192) herinnert er nog aan.

Ter hoogte van nummer 165, bronzen beeld op arduinen sokkel van Jozef Lauwerys, pastoor-deken, geschiedschrijver en vorser van Hoogstraten (1896-1982), door Jef Martens, 1997.

  • Gemeente-archief Hoogstraten, machtiging verleend door het College van Burgemeester en Schepenen 15/10/1908 (nummers 2-4); van 1922,
  • Gemeente-archief Hoogstraten, machtiging verleend door het Ministerie van Openbare Werken 16/8/1928 (nummer 63 naar ontwerp van Turnhouts architect J. Crols), machtiging verleend door het College van Burgemeester en Schepenen 23/1/1911 (nummer 75, met verzorgd origineel schrijnwerk); in 1914 herbouwd naar ontwerp van K. Matthijs,
  • Gemeente-archief Hoogstraten, machtiging verleend door het College van Burgemeester en Schepenen 1/2/1891 (nummer 170).
  • LAUWEREYS J., Het begijnhof van Hoogstraten II, in Jaarboek van Koninklijk Hoogstraatse Oudheidkundige Kring, 1975, XLIII, p. 173, (nummers 93-95/'s Boschstraat).
  • LAUWERYS J., Hoogstraten, aloude vrijheid, in Jaarboek van Koninklijk Hoogstraatse Oudheidkundige Kring, XVIII, 1950.
  • ROMBAUTS W., De "steenweg" te Hoogstraten, 1357-1788, in Van Blauwe Stoep tot Citadel. Varia Historica Brabantica Nova Ludovico Pirenne dedicata, 's-Hertogenbosch, 1988, p. 93-105.
  • VAN SCHIJNDEL B.W., Hoogstratens Oude Huizen en Families I, II en IV (Bijlagen), in Jaarboek van Koninklijk Hoogstraatse Oudheidkundige Kring, VIII, 1940, IX, 1941 en XI, 1943.
  • VERBEECK B., Typologie van Hoogstraatse volkswoningen van 1900 tot 1940, in Verhandeling tot het behalen van de graad van architect, Henry van de Velde-Instituut Antwerpen, 1994-1995, p. 24 (nummer 6).

Bron     : De Sadeleer S. & Plomteux G. 2002: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Turnhout, Kanton Hoogstraten,  Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 16N4, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Plomteux, Greet
Datum  : 2002


Relaties

  • Omvat
    Arbeiderswoningen
    Vrijheid 44-46 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Arbeiderswoningen
    Vrijheid 49-53 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Art-decoburgerhuis
    Vrijheid 140 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Art-decoburgerhuis
    Vrijheid 142 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Brouwerij De Vier Heemskinderen
    Vrijheid 166 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Brouwershuis met achterin gelegen mouterij/brouwerij
    Vrijheid 110-112 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Vrijheid 108 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Vrijheid 128 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Vrijheid 160 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis De Draeck
    Vrijheid 181 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis De Gulden Coppe
    Vrijheid 173-175 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis De Kroon
    Vrijheid 121 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis Den Leeuw
    Vrijheid 167 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis in neotraditionele stijl
    Vrijheid 202 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis in nieuwe zakelijkheid
    Vrijheid 174 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis met poortdoorgang
    Vrijheid 115 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Burgerhuis Torenijzer
    Vrijheid 148 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Classicistisch herenhuis
    Vrijheid 150 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Conciërgewoning van het Klein Seminarie
    Vrijheid 232 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Decanale kerk Sint-Catharina
    Vrijheid 153 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis
    Vrijheid 57 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis
    Vrijheid 216 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Eclectisch burgerhuis
    Vrijheid 218 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Flatgebouw
    Vrijheid 10-16 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Gekandelaarde lindendreef Vrijheid
    Heilig Bloedlaan, Vrijheid (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis De Balsemboom
    Vrijheid 58 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis De Catte
    Vrijheid 163-165 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis Den Blompot
    Vrijheid 106 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis Het Gulden Vlies
    Vrijheid 185 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis in eclectische stijl
    Vrijheid 60 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Herenhuis met aanpalend winkelhuis
    Vrijheid 124-126 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Huis Den Koperen Pot
    Vrijheid 125 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Huize Artis Amore
    Vrijheid 230 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Jongensweeshuis Knechtjenscollege
    Vrijheid 183 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Klein Seminarie
    Vrijheid 234 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Pastorie van het begijnhof
    Vrijheid 99 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Rentmeesterswoning Hooghuis
    Vrijheid 137-139 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Rijkswachtkazerne
    Vrijheid 208 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Stadhuis Hoogstraten
    Vrijheid 149 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Stadswoning
    Vrijheid 86 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Stadswoningen
    Vrijheid 89-91 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Twee groepsbebouwingen van burgerhuizen
    Vrijheid 132-138 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Villa
    Vrijheid 3 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Winkel- en woonhuis
    Vrijheid 162 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Winkelhuis De scheer
    Vrijheid 123 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Woon- en handelshuis
    Vrijheid 88 (Hoogstraten)

  • Omvat
    Woon- en winkelhuis
    Vrijheid 133-135 (Hoogstraten)

  • Is deel van
    Hoogstraten
    Hoogstraten (Hoogstraten)