Geografisch thema

Kruishoutem

ID: 14357   URI: https://id.erfgoed.net/themas/14357

Beschrijving

Uitgestrekte landbouw- en woongemeente met een oppervlakte van 2.684 hectare en 5006 inwoners (01.01.01). In het noorden grenzend aan Deinze (Petegem-aan-de-Leie) en Nazareth, in het oosten aan Huise (Lozer) in het Zuiden aan Wannegem-Lede en Nokere en in het westen aan Waregem (West-Vlaanderen) en Zulte (Zulte, Olsene en Machelen). Gelegen in het interfluvium van Leie en Schelde, op de grens tussen Zandig- en Zandlemig- Vlaanderen. Typisch open kultuurlandschap met kouters in het zuidoosten en een later ontgonnen gesloten landschap in het noordwesten, deel uitmakend van het uitgestrekte bosgebied of zogenaamd Scheldeholt. Later degenereerde dit tot heide, het zogenaamde Scheldeveld. Golvend reliëf opklimmend tot 70 meter in het Zuiden Hydrografisch valt de aanwezigheid van talrijke beken te vermelden.

Systhematisch archeologisch onderzoek op de site Kapellekouter ten zuiden van de huidige dorpskom wijst op een zeer oude occupatie met vondsten van laat-neolithische graven van de klokbekercultuur als oudste vondsten. Uit de vroeg-Romeinse periode (1ste tot 3de eeuw) dateert een Gallo-Romeinse vicus met centrale economische en religieuze functie met onder meer de vondst van talrijke massieve bronzen godenbeeldjes van Mars, Mercurius, Victoria en Minerva verwijzend naar een heiligdom. Vier opgegraven waterputten, aardewerk, honderden munten, fibulae en sieraden wijzen op het belang van de nederzetting. Laat-Romeinse bewoningsresten, een agrarische nederzetting van Germaanse immigranten uit de 5de eeuw en twee Merovingische bewoningskernen of villas met grafplaats laten een continuïteit in bewoning vermoeden. Sporen van een oost-west-georïenteerde houtbouw uit de 6de tot 8ste eeuw zijn mogelijk te vereenzelvigen met een eerste Sint-Pieterskerkje. Ook een middeleeuws grafveld met een 200-tal graven vanaf de 7de eeuw tot de 14de-15de eeuw werd blootgelegd en kan als de necropool van het oude Hulthem beschouwd worden.

Eerste vermelding van de "villa dominica hutheim" in een charter van Karel de Kale van 847 waarin hultheim deeluitmaakt van de bezittingen van de abt van de Sint-Amandsabdij van Elnone (Noord-Frankrijk), gesticht door de Heilige Amandus op gronden geschonken door koning Dagobert I. In een brief van 1019 van Othelboldus, abt van de Gentse Sint-Baafsabdij aan Otgiva, gravin van Vlaanderen, worden landbouwbedrijven "in uilla holthem" opgesomd die door graaf Arnulf I van de abdij werden ontnomen en nu gerestitueerd.

Etymologisch ontstaan uit het Germaanse hulta (=bos) en haima (=woning). Huidige benaming Kruishoutem, eerst vermeld in 1227 als "Sancte Crucis Houthem" vermoedelijk na verwerving van een reliek van het Heilig Kruis tijdens de tweede kruistochten midden 12de eeuw, pas officieel in 1817 ingevoerd.

Belangrijkste heerlijkheid Ayshove, ten Noord-Oosten van de huidige dorpskom opklimmend tot de post-Karolingische periode met kenmerkende dries, zogenaamd Ayshovedries, een centraal akkercomplex, de Ayshovekouter en een centrale hoeve, Ayshovehof. Dit hof groeide uit tot burcht op de plaats van het huidige kasteel van Kruishoutem, gebouwd begin 17de eeuw door de familie de Jauche op de oude funderingen. Heerlijkheid met een 200-tal achterlenen. In 1645 tot baronie en in 1670 tot graafschap verheven. Sinds 1670 ook toestemming voor een jaarmarkt.

Germaanse toponiemen als Huttegem, Riemegem, Herlegem, Rekkem en Zijldegem wijzen op vroeg-middeleeuwse kernen voornamelijk in het Zuiden en in het Westen van de gemeente. Vermoedelijk in de 11de tot 12de eeuw verplaatsen van het centrum van de Kapellekouter naar de huidige dorpskom met Sint-Eligiuskerk ten Noorden hiervan.

Bestuurlijk-fiscaal behoorde Kruishoutem tot de kasselrij Oudenaarde waarvan het de grootste gemeente was. Kerkelijk deeluitmakend van het bisdom Doornik, sinds 1559 van het bisdom Gent.

Typische agrarische gemeente met nog tientallen hoeven teruggaand op middeleeuwse pachthoven. Dankzij historisch onderzoek herleven de oude namen als het Goed te Wijckhuize, het Goed ter Hoeyen, het Goed ter Corpen, het Goed ter Schuren of de Rode Poorte, door gedenkplaten aan de nog bestaande gebouwen bestendigd. Verschillende hoeven zoals het Goed ter Burcht, Ter Meulen of Te Bundere werden vroeger reeds aangepast; andere zoals het Goed te Waelbroeck of de Berle Poorte werden recent verkocht en "gerenoveerd" zodat ze niet meer voor opname weerhouden werden.

Verschillende straatnamen verwijzen ook naar vroegere windmolens, zeven in aantal, zoals de Hoogmolen, IJzerbergmolen, Kapellemolen of Langeveldmolen, die heden allen verdwenen zijn.

Voornaamste activiteit blijft pluimveeteelt met voornamelijk legkippen en belangrijk centrum van eierhandel en -markt. Recentelijk geleidelijke reconversie van landbouw- naar tuinbouw. Tot de 19de eeuw ook belangrijke lijnwaadnijverheid.

Belangrijke infrastructuurwerken in de tweede helft van de 19de eeuw met bouw van een nieuwe neogotische kerk (1855) en verruimen van de Markt, de aanleg van de steenweg op Olsene (1868) en bouw van een gemeentehuis (1870-75).

Ontsluiting door aanleg van de autosnelweg E 17 in het Westen van de gemeente een met inplanting van een belangrijke industriezone vanaf 1981.

  • GOEMINNE J., Bijdrage tot de geschiedenis van Kruishoutem, in Bijdragen tot de geschiedenis der stad Deinze en van het land aan Leie en Schelde, XXII, 1955, p.95-159.
  • GOEMINNE L.-DE BEL R., Kruishoutem In oude prentkaarten 1900-1940, Kruishoutem, s.d.
  • GOEMINNE J., De windmolens van Ayshove-Kruishouten, (Bijdragen tot de geschiedenis der stad Deinze en van het land aan Leie en Schelde, XVIII, 1951.
  • GOEMINNE J., De familie van Machelen-Ayshove te Huise en te Kruishoutem, 1157-1369, (Bijdragen tot de geschiedenis der stad Deinze en van het land aan Leie en Schelde, XXXVI, 1969, p. 9-135).
  • VAN MARCKE C., De heerlijkheid Ayshove (1227-1622) en het Graafschap Kruishoutem (1670-1880), s.l., s.d.
  • VANDEPUTTE J.L.TH., De molens van het arrondissement Oudenaarde, Uit hun geschiedenis, Oudenaarde, 1974.
  • VERMEULEN F., Tussen Leie en Schelde, Archeologische inventaris en studie van de Romeinse bewoning in het zuiden van de Vlaamse Zandstreek, (Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone reeks, 1, Gent, 1992).
  • VERMEULEN F.-ROGGE M.-VAN DURM L., Terug naar de bron, Kruishoutem archeologisch doorgelicht, (Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone reeks, 2, Gent, 1993).

Bron     : Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Oost-Vlaanderen, Gemeenten: Brakel, Horebeke, Kruishoutem, Lierde, Zingem en Zwalm, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 15N4, (onuitgegeven werkdocumenten).
Auteurs :  Bogaert, Chris, Lanclus, Kathleen
Datum  : 1999


Relaties

  • Omvat
    Aaishovedriesstraat

  • Omvat
    Begraafplaats

  • Omvat
    Boerenarbeiderswoning

  • Omvat
    Boerenhuis

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning

  • Omvat
    Boerenwoning met aanhorigheden

  • Omvat
    Brugstraat

  • Omvat
    Bunderstraat

  • Omvat
    Colijnstraat

  • Omvat
    Dorpswoning

  • Omvat
    Ensemble van twee burgerhuizen

  • Omvat
    Galgestraat (Kruishoutem)

  • Omvat
    Groenestraat

  • Omvat
    Herberg 't Leeuwken

  • Omvat
    Herberg De Nachtegaal

  • Omvat
    Herberg In 't Mierken

  • Omvat
    Herberg In de Kwakel

  • Omvat
    Herberg In den Rechten Man

  • Omvat
    Herlegemstraat

  • Omvat
    Hoeve 't Goed De Marolle

  • Omvat
    Hoeve d'Huyvetter

  • Omvat
    Hoeve Desmanethof

  • Omvat
    Hoeve Goed de Tuercqs

  • Omvat
    Hoeve Goed ter Hoeyen

  • Omvat
    Hoeve Hof ter Schuren

  • Omvat
    Hoeve met aanhorigheden

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen

  • Omvat
    Hoeve met stoomgraanmaalderij

  • Omvat
    Hoeve ter Linden

  • Omvat
    Hoevecomplex

  • Omvat
    Hof te Wijkhuyze

  • Omvat
    Hof ter Weeden

  • Omvat
    Hoogstraat

  • Omvat
    Kapelstraat

  • Omvat
    Kasteelstraat (Kruishoutem)

  • Omvat
    Kerkstraat

  • Omvat
    Klooster van de zusters van Opbrakel

  • Omvat
    Kloostercomplex en Sint-Gabriëlkerk

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve

  • Omvat
    Lozermolenstraat (Kruishoutem)

  • Omvat
    Machelsestraat

  • Omvat
    Markt

  • Omvat
    Marolleweg

  • Omvat
    Nieuwstraat

  • Omvat
    Nonnegatstraat

  • Omvat
    Olsensesteenweg

  • Omvat
    Ommegangstraat

  • Omvat
    Onze-Lieve-Vrouwekapel

  • Omvat
    Oudenaardsesteenweg (Kruishoutem)

  • Omvat
    Pastorijstraat

  • Omvat
    Pesthoeve

  • Omvat
    Pijlerkapelletje

  • Omvat
    Rij boerenarbeiderswoningen

  • Omvat
    Ropoortstraatje

  • Omvat
    Schelde-Leie interfluvium tussen Waregem, Kruishoutem en Oudenaarde

  • Omvat
    Schoolhuis en gemeenteschool

  • Omvat
    Semi-gesloten hoeve

  • Omvat
    Semi-gesloten hoeve

  • Omvat
    St. Elooiskeer

  • Omvat
    Stichting Veranneman, centrum voor beeldende kunst

  • Omvat
    Tjollevelddreef

  • Omvat
    Winston Churchillstraat

  • Is deel van
    Kruishoutem

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2020: Kruishoutem [online] https://id.erfgoed.net/themas/14357 (Geraadpleegd op 01-12-2020)