Geografisch thema

Wilrijk

ID: 13669   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13669

Beschrijving

District van Antwerpen, grenzend aan Antwerpen (ten noorden), Berchem (ten noordoosten), Mortsel/Edegem (ten oosten), Aartselaar (ten zuiden) en Hemiksem/Hoboken (ten westen). Het grondgebied wordt van noord naar zuid doorsneden door drukke verkeerswegen met name de Boomsesteenweg, de Prins Boudewijnlaan en de autosnelweg E 19; van west naar oost vormt ook de Jules Moretuslei een drukke verbindingsweg. Wilrijk behield lange tijd een landelijk karakter, maar groeide in de 20ste eeuw uit tot een verstedelijkt gebied en industriecentrum: aanleg van een industriezone voor kleine en middelgrote bedrijven in het zuiden, namelijk in de wijken Neerland en Groenenhoek, vanaf 1963-1964. Inwoners in 1991: 39.467. Oppervlakte: 1360 hectare.

Over de vroegste bewoning van Wilrijk is weinig met zekerheid geweten. De oudste sporen gaan terug tot de vroege ijzertijd (zie vondsten van een urnenveld aan de Pater De Dekenstraat in 1972, 1981 en 1983). Een mogelijke aanwijzing van een nederzetting in de Gallo-Romeinse tijd is de naam Wilrijk die afgeleid zou zijn van het Latijnse "Villariacum" of "afhankelijkheid van een villa" (mogelijk Rumst of Kontich); de toponiemen Middelheim en Schoonsel kunnen verwijzen naar de Germaans-middeleeuwse periode. Een eerste vermelding "uuilrika" dateert van 1003 in een akte waarin bezittingen van de Gentse Sint-Baafsabdij opgesomd worden. De belangrijkste grondeigenaar in de middeleeuwen was evenwel de Antwerpse Sint-Michielsabdij. Behalve in de periode van de personele unie tussen het Antwerpse en Vlaanderen (1356-1406) waren de hertogen van Brabant vanaf de 12de eeuw tot de 16de eeuw heren van Wilrijk. In 1509 werd de heerlijkheid overgedragen aan de stad Antwerpen die in 1559 van Filips II de hoge, middele en lage heerlijkheid van Wilrijk kocht met inbegrip van de cijnzen. Na een korte periode (1613-1620) onder drossaard-generaal Jan van Nevele, kwam Wilrijk in 1626 terug in het bezit van de stad tot deze de heerlijkheid in 1745 verkocht aan de familie Van Schorel, de laatste heren van Wilrijk (1745-1794). De vroegere bestuurlijke verbondenheid van de gemeente met Antwerpen herhaalde zich in de 20ste eeuw door de oprichting van Groot-Antwerpen (1942-1944) en door de fusie (1983). Vernieling en verwoesting kende Wilrijk tijdens de 16de- en 17de-eeuwse oorlogen, vooral in 1589 toen het dorp werd platgebrand door soldaten uit Bergen-op-Zoom; in 1830 hadden hier gevechten plaats tussen Hollandse troepen en Belgische patriotten; in 1944-1945 werd het grondgbied getroffen door inslaande V-bommen.

Wilrijk, waar de bevolking eertijds leefde van landbouw en bosontginning, behield zeer lang een landelijk karakter met vrij veel bossen en weiland. Sterk beeldbepalend was de aanleg van de Boomsesteenweg in 1763, een belangrijke verbinding met Antwerpen en Brussel. De aanleg van de Forten VI en VII (1859-1864) en de schansen 11 tot 16 vormde daarentegen een eerste drastische wijziging in het uitzicht van de gemeente, die bovendien sterk verkleind werd in 1912 door gebiedsafstand aan Antwerpen om te voorzien in een stedelijk parkgebied (domeinen Den Brandt en Middelheim die sinds 1910 samen met Vogelenzang het Nachtegalenpark vormen). Vanaf 1880 werd het landelijke Wilrijk stilaan een voorstad van Antwerpen met deels residentieel karakter en een reeks afzonderlijke woonkernen.

De hoge woningnood veroorzaakt door de Eerste Wereldoorlog, gaf het ontstaan aan talrijke bouwinitiatieven, vooral in het vlak van de eerste sociale woningbouw op het patroon van tuinwijken; zo kreeg de maatschappij "De Goedkoope Woning" in maart 1921 toelating tot het bouwen van 38 eengezinswoningen in de wijk Koornbloem, meermaals uitgebreid (onder meer in 1923) en voorzien van een centraal plein (Koornbloemplein) voor recreatieve doeleinden. In 1922 werden een aantal huizen gebouwd op het Kerkeveld. Het meest uitgebreide project uit deze periode is de zogenaamde "Eenheidswijk", gelegen op Boeksvelden-Duivelshoek ten noorden van de Krijgslaan en gerealiseerd door de "huurderskooperatief Eenheid" (zie Boeksveldplein). Elders in de gemeente waren andere maatschappijen actief zoals op Valaar, waar de "Compagnie Immobilière de l'agglomération Anversoise" de nadruk legde op individuele woningbouw. In dezelfde periode werden hier de "bloemenstraten" aangelegd en grotendeels bebouwd.

Tijdens het interbellum en na de Tweede Wereldoorlog werd de randgemeente door de uitbreiding van de bebouwing en de ontwikkeling van de nijverheid volledig opgenomen in de Antwerpse agglomeratie. Getuigen van de wederopbloei van de sociale woningbouw na de Tweede Wereldoorlog vinden we onder meer op Valaar, waar de maatschappij "De Goedkope Woning" het initiatief nam een tuinwijk met 290 woningen op te richten, enigszins afwijkend van de gangbare normen, namelijk met aandacht voor verkeersarme woonstraten met voetpaden en veel groenvoorziening. Een ander vb. vinden we aan de Vaderlandstraat (oostelijk deel van het centrum), aangelegd vanaf 1950.

De tamelijk recente ontwikkeling van Wilrijk blijkt ook duidelijk uit het feit dat pas vanaf 1906 nieuwe parochies met kerken uit de tweede helft van de 20ste eeuw ontstonden naast de oude Sint-Bavoparochie. Thans telt het district vijf parochies, elk met eigen kerk. Van de vroeger talrijk aanwezige hoven van plaisantie bleven zes kastelen bewaard: Ieperman, Steytelinck, Valaarhof, Hof ter Beke, Schoonselhof en Klaverblad. De dienstensector speelt voornamelijk een lokale rol; opvallende inplantingen in dit verband zijn het Antwerpse kerkhof op het Schoonselhof (gelegen op de grens met Hoboken en aangekocht door de stad in 1911), de Universitaire Instelling Antwerpen (1971 en volgende) op gronden van het voormalige Fort VI, de Sint-Augustinuskliniek (1939, G. Van Meel) in de wijk Oosterveld, en de rijkswachtkazerne aan de Boomsesteenweg op Valaar, in gebruik vanaf 1960. De laatst bewaarde resten van de agrarische activiteit lagen voornamelijk in het zuiden (de wijken Neerland en Groenenhoek met als as de Boomsesteenweg), doch werden stilaan ingenomen door nieuwe woonwijken en het industriepark, dat in het begin van de jaren 1960 aangelegd werd door het gemeentebestuur ter bestrijding van de economische en sociale moeilijkheden.

Thans zijn de belangrijkste woonkernen Wilrijk-centrum en de wijken Valaar, Neerland en Oosterveld-Elsdonk. De residentiële wijk in het noorden sluit aan bij de Antwerpse parkwijk rond het Nachtegalenpark, waarvoor qua bebouwing bepalingen werden vastgelegd in de zogenaamde "conventie Della Faille" (1910). Het uitzicht getuigt van een enorme bouwactiviteit in de eerste helft van de 20ste eeuw.

Wilrijk-centrum, met als middelpunt de eeuwenoude driehoekige Bist, wordt voornamelijk gekenmerkt door een zeer heterogene lintbebouwing, zowel qua bouwperiode als uitzicht. Ten oosten bevindt zich het kerkelijke centrum met de Sint-Bavokerk en in de onmiddellijke omgeving de resten van twee oude lusthoven zogenaamde "Steytelinck" en "Ieperman".

De wijk Elsdonk, in het noordoosten van het district aan weerszij van de Prins Boudewijnlaan, wordt in het noorden begrensd door de Jules Moretuslei/Frans Van Dunlaan en loopt in het zuiden verder op Edegem. In 1913 begon de N.V. "Garden City du Nouveau Parc d'Anvers" hier met de verkaveling van gronden. Op 23 mei 1914 verkreeg de maatschappij vergunning tot het trekken van straten en de bouw van burgerwoningen, mits er hofjes zouden voorzien worden van 5 à 10 m breed. Circa 1920 werd het westelijk deel van Elsdonk overgedragen aan de bouwmaatschappij Elsdonck voor de verkaveling in villagronden, het oostelijk deel aan de Antwerpse Maatschappij van Goedkoope Woningen. Bijgevolg omvat de wijk een residentieel woongebied ten westen van de Prins Boudewijnlaan met typische architectuur uit de tweede helft van de 20ste eeuw (onder meer Elsdonklaan, Meerlenlaan, Sterrenlaan, Zwanenlaan), in zuid-westelijke richting uitgebreid met riante landhuizen die een staalkaart vormen van de recente architectuurontwikkeling onder meer Blauwmeeslaan (nummer 3: J. De Roover, 1969), Eekhoornlaan (nummer 11: 1964, J. De Roover), Flamingolaan, Kwikstaartlaan (nummer 2: 1977, R. Braem), Mezenlaan. Ten oosten van de Prins Boudewijnlaan ligt, naast de lintbebouwing van zeer gevarieerde doorsnee-architectuur vanaf het tweede kwart van de 20ste eeuw, een deel van de sociale woonwijk van 1921 aansluitend bij Edegem.

Valaar is heden een dicht bebouwde kern in het noordwesten van de gemeente met doorsnee-architectuur vanaf het tweede kwart van de 20ste eeuw.

Oosterveld, een woonkern ontstaan na de Tweede Wereldoorlog. Het gedeelte tussen de Oosterveldlaan, de Prins Boudewijnlaan en de Grotesteenweg bestaat uit lintbebouwing van twee tot drie bouwlagen uit het tweede en derde kwart van de 20ste eeuw, sommige van de meestal aangepaste woningen zijn gesigneerd (onder meer Pater Damiaanstraat nummers 67-69, J. Ottelohe, 1938); inplanting van hoge bouw (tweede helft 20ste eeuw) aan de Groenenborgerlaan. Ten zuiden van de Oosterveldlaan wordt de wijk bepaald door open of halfopen bebouwing vanaf de jaren 1960.

De aanleg van de motelwijk "Eden" op Neerland in 1957 (128 woningen met telkens 8 kamers, gebouwd met het oog op de verhuring ervan tijdens Expo 1958) en verder uitgebreid in 1962, vormde de aanzet van een recente woonwijk ten oosten van het industriepark. De straatnamen verwijzen er naar deelnemers aan de wereldtentoonstelling: onder meer Beneluxlaan, Europalaan enzomeer.

  • Gemeentearchief Wilrijk, Bouwaanvragen 1938/237, 1963/130, 1969/37.
  • CRAEYBECKX H., District Wilrijk, (Antwerpen, XXIX, nummer 1, 1983, p. 59-64).
  • PRIMS F., Geschiedenis van Wilrijk, Wilrijk, 1952.
  • Van Beschaving tot opgraving, 25 jaar archeologisch onderzoek rond Antwerpen, Antwerpen, 1986, p. 24.
  • VAN DER ZEYP J., Het rijke Wilrijk 1200 jaar oud, Antwerpen, 1965.
  • VAN PASSEN R., Geschiedenis van Wilrijk, Wilrijk, 1982.
  • Vijftig jaar de ideale woning. Arrondissement Antwerpen S.M., s.l., s.d., p. 7.
  • Wij bouwden 3000 woningen, De Ideale Woning - Arrondissement Antwerpen S.M., s.l., s.d., p. 16.

Bron     : Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. met medewerking van Wylleman L. & Himler A. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Antwerpen, Fusiegemeenten, Bouwen door de eeuwen heen in in Vlaanderen 3ND, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Kennes, Hilde, Steyaert, Rita
Datum  : 1992


Relaties

  • Is deel van
    Antwerpen - fusiegemeenten
    Antwerpen, Berchem, Berendrecht, Borgerhout, Deurne, Ekeren, Hoboken, Lillo, Merksem, Wilrijk, Za...

  • Omvat
    Acacialaan
    Acacialaan, Acacialaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Ahornenlaan
    Ahornenlaan, Ahornenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Apotheek en appartementsgebouw
    Dichtersstraat 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Arbeiderswoning
    Vuurmolenstraat 40 (Antwerpen)

  • Omvat
    Architectenwoning Jos Ritzen
    Oosterveldlaan 6 (Antwerpen)

  • Omvat
    Architectenwoning Paul Meekels
    Keizershoevestraat 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Berkenlaan
    Berkenlaan_WI (Antwerpen)

  • Omvat
    Bist (Wilrijk)
    Bist_WI (Antwerpen)

  • Omvat
    Boomsesteenweg
    Boomsesteenweg_WI (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Boekstraat 84 (Antwerpen)

  • Omvat
    Burgerhuis in brutalistische stijl
    Prieelstraat 31 (Antwerpen)

  • Omvat
    Cederlaan
    Cederlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    De Brialmontvesting
    Hoboken, Wilrijk (Antwerpen), Borsbeek (Borsbeek), Edegem (Edegem), Mortsel (Mortsel), Wijnegem (...

  • Omvat
    Decanale kerk Sint-Jan-Evangelist
    Kolonel Slaterplein 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Dennenlaan
    Dennenlaan_ANWI (Antwerpen)

  • Omvat
    Domein Schoonselhof
    Krijgsbaan_HO 100 (Antwerpen)

  • Omvat
    Doornstraat
    Doornstraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Eengezinswoning
    Hoge-Aardstraat 8 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eengezinswoning
    Oosterveldlaan 50 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eenpersoonswoning
    Planetariumlaan 17 (Antwerpen)

  • Omvat
    Eglantierlaan
    Eglantierlaan, Eglantierlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Elektriciteitscabine
    Prinses Astridlaan 24 (Antwerpen)

  • Omvat
    Elsdonklaan
    Elsdonklaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Flatgebouw in nieuwe zakelijkheid
    Frans van Dunlaan 19, 21, 23, Parklaan 1, 3 (Antwerpen)

  • Omvat
    Fort VI
    Edegemsesteenweg 100 (Antwerpen)

  • Omvat
    Fort VII
    Legerstraat 40 (Antwerpen)

  • Omvat
    Garden City Elsdonk
    De Burletlaan 101-167, 124-170, Garden Citylaan 45, 54-60, Parklaan 59-73, Sterrenlaan 96-166, Ve...

  • Omvat
    Groenenborgerlaan
    Groenenborgerlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Hagedoornlaan
    Hagedoornlaan, Hagedoornlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Heistraat
    Heistraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoekhuis in brutalistische stijl
    Prieelstraat 20 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoekhuis in brutalistische stijl
    Sint-Augustinuslaan 31 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoekpand
    Dokter Veeckmanslaan 49 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoekpand
    Koning Leopoldstraat 2, 4 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoekpand in nieuwe zakelijkheid
    Frans Nagelsplein 22 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoeve
    Hof van Mols 31 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Reigershoek 4 (Antwerpen)

  • Omvat
    Houten huis
    Koornbloemstraat 176 (Antwerpen)

  • Omvat
    Huis Van den Bergh
    Dichtersstraat 82 (Antwerpen)

  • Omvat
    Jules Moretuslei
    Jules Moretuslei (Antwerpen)

  • Omvat
    Kastanjelaan
    Kastanjelaan, Kastanjelaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Klaverbladdreef
    Klaverbladdreef (Antwerpen)

  • Omvat
    Koning Albertstraat
    Koning Albertstraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Kruishofstraat
    Kruishofstraat, Kruishofstraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Kwikstaartlaan
    Kwikstaartlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Reigershoek 3 (Antwerpen)

  • Omvat
    Medisch Instituut Sint-Augustinus
    Oosterveldlaan 24 (Antwerpen)

  • Omvat
    Meerlenlaan
    Meerlenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Modernistisch appartementsgebouw
    Pater De Dekenstraat 301 (Antwerpen)

  • Omvat
    Modernistisch burgerhuis
    De Bruynlaan 26 (Antwerpen)

  • Omvat
    Modernistische eengezinswoning
    Jozef Hertogslaan 7 (Antwerpen)

  • Omvat
    Modernistische villa
    Prins Karellaan 35 (Antwerpen)

  • Omvat
    Moerelei
    Moerelei (Antwerpen)

  • Omvat
    Neoclassicistisch burgerhuis
    Sint-Camillusstraat 79 (Antwerpen)

  • Omvat
    Olmenlaan
    Olmenlaan, Olmenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Parkwijk De Vallaer
    Aalbeslei 1-10, Braambeslei 1-14, Gaston Fabrélaan 146-165, Hazelnootlei Kartuizersstraat 2-14, K...

  • Omvat
    Parochiekerk Sint-Jan Maria Vianney
    Valkenveld zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Platanenlaan
    Platanenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Prins Boudewijnlaan
    Prins Boudewijnlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Rijwoning in brutalistische stijl
    Prieelstraat 16 (Antwerpen)

  • Omvat
    Schans XI
    Ingenieur Haesaertslaan 82 (Antwerpen)

  • Omvat
    Sint-Bavostraat
    Sint-Bavostraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Sociale woonwijk
    Hulststraat 12-38, Klaproosstraat 1-19, Pastoor Schattenstraat 1-15, 2-18, Vaderlandstraat_WI 41-...

  • Omvat
    Sorbenlaan
    Sorbenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Boekstraat 111 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Gladiolusstraat 23 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Koningin Elisabethstraat 13 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Koning Leopoldstraat 19 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Pater De Dekenstraat 34 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadswoning
    Vaderlandstraat_WI 48 (Antwerpen)

  • Omvat
    Sterrenlaan
    Sterrenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Terbekehofdreef
    Terbekehofdreef (Antwerpen)

  • Omvat
    Tuinwijk Boeksveldplein
    Boeksveldplein, Boeksveldstraat, Eenheidstraat, Uitspanningstraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Varenlaan
    Varenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Vier dorpswoningen
    Koornbloemstraat 225, 227, 229, 231 (Antwerpen)

  • Omvat
    Vijverlaan
    Vijverlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Villa Anna, tweegezinswoning
    Frans De Cortlaan 49, 51 (Antwerpen)

  • Omvat
    Wilgenlaan
    Wilgenlaan (Antwerpen)

  • Omvat
    Woning Chantraine-Vantvelt
    Frans Stienletlaan 33, 35 (Antwerpen)

  • Omvat
    Woning Riellaerts
    Zinkhoevelaan 23 (Antwerpen)

  • Omvat
    Woonkubus
    Frans De Cortlaan 55 (Antwerpen)

  • Omvat
    Zwanenlaan
    Zwanenlaan (Antwerpen)