Geografisch thema

Wellen

ID: 14051   URI: https://id.erfgoed.net/themas/14051

Beschrijving

De eerste vermelding als Welem en Welnis dateert van 1163. De naam zou afgeleid zijn van Villina terra, of landbouwbedrijf. Bos, Langenakker, Overbroek, Russelt en Vrolingen zijn gehuchten van Wellen.

De Herk doorkruist het dorp van zuid naar noord. Enkele kleine beken van geringe betekenis monden uit in de Herk: de Winterbeek, de Spaasbeek, de Vloedgracht en de Kleine Herk. Kukkelberg, op 66 meter boven de zeespiegel, is één der hoogst gelegen plaatsen van de gemeente. In het noorden van het dorp, op een oostelijk gerichte helling die zacht naar de Oude Beek afdaalt, ligt, in een moerassige omgeving, een kunstmatige heuvel, waarschijnlijk de rest van een motte. De heuvel is circa 4 meter hoog, met een diameter van circa 25 meter, en is omgeven door een gracht van circa 9 tot 15 meter breed. Het plateau heeft een top van circa 10 meter diameter.

De prehistorische bewoning wordt aangegeven door de vondsten van verschillende vuurstenen bijlen, onder meer in het gehucht Russelt, waar circa 1894 een stenen bijl werd opgegraven nabij de zogenaamde Graetmolen. Voorts heeft men in Wellen tevens silexsteentjes gevonden, waarmee zulke stenen voorwerpen werden gepolijst.
Van de Romeinse bewoning getuigt het gevonden aardewerk. De antieke weg van Tongeren naar Taxandria doorkruiste het grondgebied van de gemeente, van zuid naar noord.

De vrijheerlijkheid Wellen was een kerkelijke enclave binnen het graafschap Loon. Zij behoorde tot het domein van de abdij van Munsterbilzen. De graaf van Loon was voogd over de abdij en haar goederen, dus ook over Wellen. De heerlijkheid werd bestuurd door een meier of scholtus, benoemd door de abdis.
De schepenbank van Wellen, bestaande uit zeven schepenen, sprak Loons recht en ging voor burgerlijke zaken ten hoofde bij de schepenbank van de abdij van Munsterbilzen. Voor criminele zaken waren de schepenen rechtstreeks onderworpen aan het leenhof.
In Wellen fungeerden verschillende laathoven: "Van Appeyen", één van de belangrijkste; "Ter Beeck", dat nog in 1780 bestond; "Van Der Biesen" of "Biesenhof"; "laathof van Simon Coniouls"; "van Petershem", vermeld in 1399 als eigendom van Gerard, heer van Pietersheim; "Schaetzenhof" of "Hof van Elderen", een leen van de abdij van Munsterbilzen, vanaf 1459 in bezit van de familie Schaetzen; "Strauvershof"; "Van den Bongart" of "Vandenbougart", waarbij een brouwerij hoorde, en dat in 1390 eigendom was van Willem van Schoenbeeck.

De heerlijkheid Wellen was verdeeld in vier kwartieren: het dorp, Russelt - van het Germaanse rus: zode van gras en modder -, Overbroek - etymologisch: aan de overzijde van de poel - en Bos of Wellerbos. Elk kwartier verkoos jaarlijks zijn burgemeester, het dorp had er twee. Tot in de 17de eeuw hadden Wellen en Herten een gemene vroente.
De gehuchten Vrolingen, met een -ingensuffix van Germaanse oorsprong en eerste vermelding in 1273, en Abswellen waren afzonderlijke heerlijkheden. De naam Abswellen betekent Wellen van de Abt, de proost van Maaseik.
Vrolingen was eigendom van de graven van Loon en bezat een schepenbank, die behoorde tot het beroepsressort van het Oppergerecht van Vliermaal. Er werd Loons recht gesproken met beroep bij het hof van Vliermaal. Heerlijkheid achtereenvolgens in het bezit van Aegidius van Frudelingen, Martinus van Printhagen, de familie van Meldert (1375), Godefridus van Montenaken, Willem en Jaak van Oyenbrugge, de familie van Rijckel (1649) en M. de Leonard, ridder van Streel.
De proost van Maaseik was heer van Abswellen. Hier werd Luiks recht gesproken. Administratief was Abswellen echter met Wellen verbonden, maar had, evenals de vier kwartieren een eigen burgemeester.

In de tweede helft van de 15de eeuw was Wellen een centrum van verzet tegen de Bourgondiërs en de door hen gesteunde prinsbisschop Louis de Bourbon (1456-1482). Een afdeling van het leger van Karel de Stoute toog naar Wellen. Het gevecht vond plaats in 1466 vlakbij de kapel van Oetersloven. De opstandelingen werden verslagen. Nadat ze zich in 1467 hadden gehergroepeerd, vluchtten ze of vielen ze in handen van de onder leiding van Adolf van Kleef optrekkende Bourgondiërs. Het dorp werd platgebrand en verwoest, de kerk geplunderd.
In de loop van de volgende eeuwen werd Wellen nog geteisterd: in 1579 plunderingen door soldaten van de hertog van Parma tijdens het beleg van Maastricht, waarbij verschillende huizen in brand werden gestoken; in 1636 teistering door de troepen van Jan van Weert; in 1654 legering van Lorreinse troepen; in 1657 plundering van Wellen en Abswellen door Lorreinse troepen, waarbij verschillende huizen in brand werden gestoken, evenals de pastorie; in 1673 teistering van Wellen en Abswellen. Gedurende de oorlogen van Lodewijk XIV in de tweede helft van de 17de eeuw was de gemeente verplicht zware contributies te betalen aan de vreemde troepen.
De zogenaamde Bokkenrijders van Wellen pleegden tussen 1746 en 1772 een heleboel misdrijven. Hollanders, de drossaard van de abdis van Munsterbilzen, schakelde in 1754 de eerste bokkenrijdersbende van Wellen uit. In de jaren 1773-1774 werd in Wellen door dezelfde drossaard een groot proces ingespannen tegen een Bokkenrijdersbende, waarvan een twintigtal te Wellen werd terechtgesteld.

In 1789-1793 was Wellen een oord van opstand van de Patriotten tegen de pastoor en de regenten.
De kerk was eertijds toegewijd aan de Heilige Brigida van Ierland, die in Wellen een bijzondere verering moet hebben gekend. Tot de parochie behoorden ook Vrolingen en Abswellen. Het patronaatsrecht van de kerk was in handen van het kapittel van Munsterbilzen. De tienden waren verdeeld over het kapittel en de pastoor. De abdissen van Munsterbilzen en Herkenrode bezaten eveneens een deel der tienden.

Op het einde van de 17de eeuw en in het begin van de 18de eeuw bestond er in Wellen tevens een reeds lang verdwenen, aan de Heilige Brigida gewijde kapel, op het grote Zonneveld, aan de voetweg naar Kortessem. De voormalige, reeds in de 17de eeuw bestaande Kapel van de Heilige Anna, zogenaamd "Sinte-Anna's bielt", op de grenzen van Wellen, Herten en Loon, werd in 1805 afgebroken.

De belangrijkste invalswegen naar de gemeente vormen de as Alken-Wellen - via de Russelt-, Veer- en Dorpsstraat of via de Bosstraat, op de Ferrariskaart (1771-77) nog deels als een veldweg weergegeven -, de as Kortessem-Wellen - via de Zonneveldweg - en de as Borgloon-Wellen - via de steenweg naar Borgloon en de Notelarestraat -. Het typisch vochtig-Haspengouwse dorp heeft altijd een vrij lineaire bebouwing gekend, enigszins geconcentreerd in de diverse gehuchten. De talrijke hoeven, veelal met losstaande bestanddelen en vaak reeds aangeduid op de Ferrariskaart, wijzen op een vrij welvarende landbouwbedrijvigheid, doch minder rijk dan in Droog-Haspengouw. Het betreft vaak vakwerkbouw in min of meerdere mate versteend en/of gerenoveerd. De laatste decennia is het lineaire nederzettingspatroon vaak uitgegroeid tot storende lintbebouwing. Sinds de jaren 1990 is een nieuwe woonwijk aan de Blokenstraat ten oosten van de dorpskern gelegen.

Op verschillende plaatsen te Wellen, vooral op de hellingen, werden in de 15de en 16de eeuw wijndruiven gekweekt, grotendeels bestemd voor de abdij van Munsterbilzen. De abdij bezat in Wellen twee banmolens op de Herk: één in het dorp, de huidige Wellermolen, en de zogenaamde Graetmolen meer noordwaarts. Momenteel is de fruitteelt in het dorp vrij belangrijk. De stroopstokerij Bleus, gelegen aan de Steenweg naar Vrolingen nummer 45, is nog in bedrijf. Heden ten dage bestaat meer dan de helft van de bevolking uit forenzen.

Oppervlakte: 1.696 hectare. Aantal inwoners (1977): 5.865.

  • De bokkerijders in de literatuur, Hasselt, 1990, pagina 65-66.
  • Infobundel Wellen, Wellen, s.a., zonder pagina.
  • Industriel erfgoed in Limburg, (onder leiding van A. LINTERS), (Kunst en oudheden in Limburg, 18. Mens en machine, 2), Sint-Truiden, 1979, pagina 30, illustratie 29.
  • Mémoire historique et étymologique sur les noms des anciens habitants, territoires, communes et hameaux de la province de Limbourg, (Bulletin de la Société scientifique et littéraire du Limbourg, 6, 1863, pagina 157-158).
  • Register Pauper de Wellen 1719-1750, s.l.e.a.
  • Uit boeken, brieven en bladeren. Plaatsnamen, ('t Daghet in den Oosten, 12, 1896, pagina 107).
  • BAMPS C., Trouvailles-Découvertes. Epoque néolithique, (L'ancien Pays de Looz, 7-8, 1903-1904, pagina 32).
  • DARIS J., Notices..., 7, Luik, 1876, pagina 5-102, 142-159.
  • DIRIKEN P., Geogids Wellen, Kortessem, 1997.
  • FARINE F., Een bokkerijdersroute doorheen Belgisch-Limburg>, Hasselt, 1988, pagina 2, 3, 24, 27, 29-34, 49, afbeeldingen.
  • GILISSEN J., Archiefjes, Tongeren, 1993, pagina 105-107.
  • JANSSEN de LIMPENS K.J.T., Leen- en laathoven in de maaslandse territoria voor 1795, Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap; 6, Maastricht, 1974, pagina 143-144.
  • LINDEN R. VAN DER - VANHEULE L. - VERBESSELT J. - LAENEN M., Landelijk leven in Vlaanderen. Een onmisbaar werk over de laatste restanten van de oude landelijke cultuur, Gent, (1982), pagina 123, 124 (tekening watermolen), 128, 134-135.
  • LUX G.V., De Romeinse overblijfselen in de streek rondom Gors-Opleeuw, (Het Oude Land van Loon, 25, 1970, pagina 47).
  • MAES T., Wellen van toen, (Wellen), (1993).
  • MEEKERS G. - GOFFINGS J.,De burgemeesters van Berlingen, Herten, Ulbeek, Wellen sedert 1830, Wellen, 1993.
  • MELCHIOR J., De bokkerijders, Hasselt, 1915.
  • MICHIELS J., De Bokkerijders te Wellen en omliggende dorpen, s.l., (1947).
  • MICHIELS J.,De burgemeesters van Wellen, (Limburg, 37, 1958, pagina 117-126).
  • MICHIELS J., De heerlijkheid Vrolingen, (Limburg, 35, 1956, pagina 37-45).
  • MICHIELS J., Heiligenverering te Wellen, (Limburg, 27, 1947-1948, pagina 141-149, 161-172).
  • MICHIELS J., De lijdensgeschiedenis van Wellen 1672-1713, (Het Oude Land van Loon, 11, 1956, pagina 195-227).
  • MICHIELS J., Het meierambt te Wellen, (Het Oude Land van Loon, 5, 1950, pagina 118-119).
  • MICHIELS J., Revolutie te Wellen (1789-1793), (Limburg, 30, 1951, pagina 121-128, 147-164, 189-198, 201-213, 221-228).
  • MICHIELS J., De vroegste geschiedenis van Wellen, (Het Oude Land van Loon, 13, 1958, pagina 161-176).
  • MOLEMANS J., Jaarkeuren van Wellen (1723), (Limburg, 67, 1988, pagina 141-148).
  • PALMERS M., Ikonografie van en devotie tot de H. Brigida van Ierland in Limburg, onuitgegeven lic.verhandeling, Leuven, 1985, pagina 34-35, 47, 74, 75, 81-82, 117-118, plannen I en II.
  • VANELDEREN W., Dorpsmonografie Wellen, onuitgegeven verhandeling, Hasselt, 1975, postkaart.
  • VANHEMELRYCK, F., Ellendelingen van galg en rad, Antwerpen-Amsterdam, 1984, pagina 52-62.
  • VENKEN J.,Oud Sint-Truiden en omgeving. Borgloon, Gingelom, Heers, Nieuwerkerken, Sint-Truiden, Wellen, Gent, 1993, pagina 297-298, 300-310.
  • VRIJENS J.M., De geschiedenis van Wellen door de eeuwen heen, (Wellen), 1988.

Bron     : Pauwels D., Schlusmans F. met medewerking van Muyldermans E. & Rombouts J. 1999: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Borgloon, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N4, Brussel - Turnhout.
Auteurs : Pauwels, Dirk, Schlusmans, Frieda
Datum  : 1999


Relaties

  • Is deel van
    Wellen
    Wellen (Limburg)

  • Omvat
    Barrier, prieel en hek van de hoeve Romsée
    Nutstraat 16 (Wellen)

  • Omvat
    Boerenburgerhuis Maris
    Dorpsstraat 60 (Wellen)

  • Omvat
    Boerenburgerhuis Winning Romsée
    Nutstraat 16 (Wellen)

  • Omvat
    Boerenerfje met poorthek
    Overbroekstraat 56 (Wellen)

  • Omvat
    Bosstraat
    Bosstraat (Wellen)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Dorpsstraat 13 (Wellen)

  • Omvat
    Burgerhuis met voortuin
    Dorpsstraat 62 (Wellen)

  • Omvat
    Dorpsplein
    Dorpsplein (Wellen)

  • Omvat
    Dorpswoning
    Kerkstraat 3 (Wellen)

  • Omvat
    Gemeentelijke jongensschool
    Dorpsstraat 25 (Wellen)

  • Omvat
    Gesloten hoeve
    Bulsstraat 6 (Wellen)

  • Omvat
    Gesloten hoeve
    Oeterslovenstraat 1 (Wellen)

  • Omvat
    Gesloten hoeve
    Smissebroek 11 (Wellen)

  • Omvat
    Gesloten hoeve
    Zonneveldweg 11 (Wellen)

  • Omvat
    Gesloten hoeve
    Veerstraat 15 (Wellen)

  • Omvat
    Graetmolen
    Graethmolen 1 (Wellen)

  • Omvat
    Haag van gele kornoelje
    Veerstraat zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Heilig-Hart kapel
    Raamstraat zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Heilig-Hartkapel
    Tervoortstraat 20 (Wellen)

  • Omvat
    Herstalstraat
    Herstalstraat (Wellen)

  • Omvat
    Het Zwart Lievenheerke
    Zonneveldweg zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Bampstraat 22 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Broekstraat 57 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Hertenstraat 2 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Notelarestraat 46 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Nutstraat 6 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Overbroekstraat 13 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Smissebroek 1 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Veerstraat 5 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Vloeiherkstraat 9 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve
    Zakstraat 1 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve Devries
    Bloemenstraat 44 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve in vakwerkbouw
    Russelt 128 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve met losse bestanddelen
    Tervoortstraat 12 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve met losstaande bestanddelen
    Russelt 68 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve met poortgebouw gedateerd 1761
    Kerkstraat 4 (Wellen)

  • Omvat
    Hoeve Neven
    Overbroekstraat 50, 52 (Wellen)

  • Omvat
    Houtstraat
    Houtstraat (Wellen)

  • Omvat
    Kapel van de Heilige Christina
    Dorpsstraat 52 (Wellen)

  • Omvat
    Kapel van het Heilig Hart
    Vloeiherkstraat 15 (Wellen)

  • Omvat
    Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes
    Herenstraat 19 (Wellen)

  • Omvat
    Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes
    Russelt 118 (Wellen)

  • Omvat
    Kapelanie, nu vrije basisschool Wellen
    Bloemenstraat 8, 9 (Wellen)

  • Omvat
    Kasteeltje Thenaers
    Russelt 53 (Wellen)

  • Omvat
    Kersenboomgaard met veekeringshaag
    Herenstraat zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    L-Vormige hoeve
    Herenstraat 23 (Wellen)

  • Omvat
    L-vormige hoeve
    Overbroekstraat 56 (Wellen)

  • Omvat
    Landhuis d'Awans
    Dorpsstraat 63 (Wellen)

  • Omvat
    Langenakker
    Langenakker (Wellen)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Bampstraat 23 (Wellen)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Bulsstraat 8 (Wellen)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Overbroekstraat 60 (Wellen)

  • Omvat
    Meisjesschool
    Bloemenstraat 1 (Wellen)

  • Omvat
    Molenstraat
    Molenstraat (Wellen)

  • Omvat
    Na 1956 verdwenen kapel van Sint-Lucia
    Zangstraat zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Parkje van het kasteeltje Thenaers
    Wellen (Wellen)

  • Omvat
    Parkje van het Landhuis d'Awans
    Dorpsstraat 63 (Wellen)

  • Omvat
    Plattestraat
    Plattestraat (Wellen)

  • Omvat
    Poortgebouw van een hoeve
    Overbroekstraat 38 (Wellen)

  • Omvat
    Sint-Rochuskapel, ook Kapel van Abswellen
    Nutstraat 4 (Wellen)

  • Omvat
    Stroopstokerij Bleus
    Steenweg Vrolingen 45 (Wellen)

  • Omvat
    Tuin van de Graetmolen
    Graethmolen 1 (Wellen)

  • Omvat
    Tuin van een boerenwoning
    Notelarestraat 22 (Wellen)

  • Omvat
    U-vormige hoeve
    Bloemenstraat 49 (Wellen)

  • Omvat
    U-vormige hoeve
    Veerstraat 60 (Wellen)

  • Omvat
    Vakwerkhoeve
    Overbroekstraat 60 (Wellen)

  • Omvat
    Vierkanthoeve
    Vloeiherkstraat 14 (Wellen)

  • Omvat
    Vierkanthoeve Canadawinning
    Oeterslovenstraat 7 (Wellen)

  • Omvat
    Villa
    Notelarestraat 31 (Wellen)

  • Omvat
    Villa
    Notelarestraat 48 (Wellen)

  • Omvat
    Villatuin
    Notelarestraat 31 (Wellen)

  • Omvat
    Voormalige gesloten hoeve
    Bulsstraat zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Voormalige hoeve
    Russelt zonder nummer (Wellen)

  • Omvat
    Voormalige langgestrekte hoeve
    Zonneveldweg 17 (Wellen)

  • Omvat
    Voortuin met hek van een boerenburgerhuis
    Notelarestraat 46 (Wellen)

  • Omvat
    Wintmolderswinning
    Russelt 3 (Wellen)

  • Omvat
    Woonhuis
    Notelarestraat 22 (Wellen)