Geografisch thema

Sint-Martens-Voeren

ID: 13830   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13830

Beschrijving

De bewoning klimt op tot het neolithicum (een aantal in de jaren 1920 onderzochte silexateliers).

Sint-Martens-Voeren behoort in oorsprong waarschijnlijk toe aan de graven van Voeren, vervolgens maakt het deel uit van het graafschap Dalhem. Vanaf midden 13de eeuw gaat het samen met dit graafschap over naar het hertogdom Brabant. Bij de splitsing van het graafschap Dalhem door het Partagetractaat (1661) valt Sint-Martens-Voeren aan Spanje toe. Als leen van het leenhof van Valkenburg had het de lagere en middele rechtspraak. Dit leen wordt onder de regering der hertogen Wenceslaus en Johanna van Brabant afgestaan aan Godart van Bongart, heer van Ter Heyden, vervolgens aan van Gronsveld; in 1623 wordt het verkocht aan Jan Adolf van Imstenrade, heer van Mheer; in 18de eeuw in bezit van de familie de Loë, eveneens heren van Mheer. De hogere rechtspraak behoorde aan de graaf van Dalhem, later aan de Spaanse en Oostenrijkse vorsten, steeds in hun hoofdbank van 's-Gravenvoeren; vanaf 1626 wordt aan Sint-Martens-Voeren eveneens de hogere rechtspraak verleend, en in pand gegeven aan de plaatselijke heren. De schepenbank behoorde tot de ban van 's-Gravenvoeren. Op het grondgebied fungeerden een groot aantal kleine hoven. Van het graafschap Dalhem waren afhankelijk: het leenhof Van de Bongart, met als achterlenen het leenhof Ottegraven (s'-Gravenvoeren) en de laathoven Komberg (of Caldenberg) en Cox; het leen- en laathof van de Berg. Van het laathof van Sinnich (Teuven) was een laathof in Veurs afhankelijk. Voorts waren er de laathoven Graese of Lexhi, Sint-Maarten en Sint-Stefanus, waarvan men niet weet van wie ze afhankelijk waren.

De Sint-Martinuskerk was, waarschijnlijk sinds 13de eeuw, een collegiale waaraan een kapittel van drie kanunniken en een deken was verbonden. De Sint-Martinusparochie had drie filiaalkerken: deze van Sint-Pieters-Voeren, Slenaken (Nederland) en Sint-Jean Sart (Aubel); deze kerken werden elk door één van de drie kanunniken bediend; de deken was pastoor van de Sint-Martinusparochie. De meeste tienden waren in bezit van het kapittel, patronaats- en begevingsrecht van de prebenden was in handen van de plaatselijke heer.

Landbouwgemeente, die evenals de andere Voerdorpen de ontwikkeling kende van gemengd landbouwsysteem naar eenzijdige veeteelteconomie. De toestand zoals geïllustreerd door de Ferrariskaart (1771-1777) is de eerstgenoemde: de bebouwing was geconcentreerd in het eigenlijke dorp, het belangrijke gehucht Veurs, en in de kleinere gehuchten Ulvend en De Plank, en was omringd door boomgaarden; daarbuiten strekte zich het wijdse akkerlandschap uit. Grote delen van het areaal waren in deze periode nog bebost, vooral in het zuiden: Veurs lag volledig omsloten door de uitgestrekte Sint-Gillis-, Vrouwen- en Veursbossen. Deze bebossing kenmerkt ook nu nog in hoge mate het uitzicht van de gemeente. Het akkerland begon vanaf het einde der 18de eeuw geleidelijk aan plaats te maken voor weiden (in 1787, 33,8 procent weiden tegenover 66,2 procent veld). Hoewel het percentage grasland in Sint-Martens-Voeren op dit ogenblik reeds beduidend hoger lag dan in de typische Maasterrassendorpen Moelingen en 's-Gravenvoeren, is het toch pas van circa 1880 dat de werkelijke "Vergrünländung" zich hier in scherp stijgende lijn doorzette, om in 1950, 92,9 procent van het landbouwareaal te omvatten. Hoewel dit percentage de laatste jaren terugviel tot circa 50 procent wordt het huidige uitzicht van de gemeente nog steeds sterk door deze evolutie bepaald.

Het ontbreken van elke vorm van industrie had vanaf het einde van de 19de eeuw en in de eerste helft van de 20ste eeuw een emigratie van de bevolking tot gevolg. Dit wordt gedurende de laatste decennia gecompenseerd door een sterke inwijking van Nederlanders, op dit ogenblik 13 procent van de bevolking.

De gemeente evolueert meer en meer tot forenzengemeente, gericht op Visé, Luik en Maastricht.

Tot 1976 bevond zich in de gemeente een station op de spoorlijn Tongeren-Aken; het werd afgebroken omdat er sinds 1958 geen reizigersvervoer meer op de lijn gebeurde. Het nederzettingspatroon beantwoordt aan het Haspengouws model van geconcentreerde bebouwing in de dorpskern (Dorpsstraat, Einde, Kwinten, Statiestraat, Kerkstraat), en verwijst hiermee naar het oorspronkelijke landbouwsysteem. De gehuchten Veurs, Plank en Ulvend kennen eveneens een geconcentreerde bebouwing, doch van mindere densiteit. Een groot gedeelte van de woningen zijn of waren hoeven; het aantal gesloten hoeven is beduidend minder dan in 's-Gravenvoeren, wat ook in het verleden zo was (Ferrariskaart); de meeste zijn hoeven met losstaande bestanddelen. Het voorkomen van silexknollen, vrij gemakkelijk bereikbaar in de bovenlagen van de ondergrond, geeft de gemeente, samen met Sint-Pieters-Voeren, de hoogste concentratie van gebouwen van dit materiaal.

Oppervlakte: 1.294 hectare. Aantal inwoners (1976): 915.

  • CRASBORN P., De familie Crasborn. Een historisch overzicht, Rotterdam, 1986, pagina 52.
  • de RYCKEL A., Les communes de la province de Liège. Notices historiques, Liège, 1892, pagina 212-213.
  • de RYCKEL A., Les fiefs du Comté de Dalhem (Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège, 17, 1908, 2, pagina 301-307).
  • DUBOIS F., Notices historiques sur Fouron-Saint-Martin, Aubel, s.a.
  • FORGEUR R., Chapitres de Chanoines dans l'ancien Diocèse de Liège (Trésors d'Art religieux au pays de Visé et Saint Hadelin), Visé, 1988, pagina 215-221.
  • HABETS J., Het kapittel der kerk van Sint-Martensvoeren (De Maasgouw, 1886, pagina 69-70).
  • JANSSEN de LIMPENS K.J.Th., Leen- en Laathoven in de Maaslandse Trritoria vóór 1795 (Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 6), Maastricht, 1974, pagina 26.
  • KNAPEN-LESCRENIER A.M., Répertoire bibliographique des trouvailles archéologiques de la province de Liège. Les âges de la Pierre (Nationaal Centrum voor Oudheidkundige Navorsingen in België. Oudheidkundige repertoria. Reeks a/Bibliografische repertoria) Brussel, 1966, pagina 269-271.
  • PALMANS R., Voeren anders bekeken (Vlaamse Toeristische Bibliotheek), Antwerpen, 1986, pagina 35-37.
  • SIMENON G., Visitationes archidiaconales archidiaconatus Hasbaniae in dioeceseni Leodiensi ab anno 1613 ad annum 1736, Liège, 1939, pagina 219-222.
  • VAN GELDER W. , Voerstreek (Toeristisch Wegwijs), Antwerpen, 1981, pagina 43-48.
  • WALPOT M., De evolutie van het agrarisch landschap in de landen van Overmaas (Heem, 4-5, 1959, pagina 34-49).
  • WEYNS J.-NIJSSEN J., Het boerenhuis uit de Voerstreek in het Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk (Bokrijkse Berichten, 12, 1972).

Bron     : Schlusmans F. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Voeren, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N2, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Schlusmans, Frieda
Datum  : 1992


Relaties

  • Omvat
    Berg
    Berg (Voeren)

  • Omvat
    Boerenburgerhuis Schever
    Bies 8 (Voeren)

  • Omvat
    Bomenrij van es bij poel
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Bron en kalktufafzettingen
    Kwinten (Voeren)

  • Omvat
    Bronpoelen
    Kwinten (Voeren)

  • Omvat
    De Hey
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    De Planck
    De Plank (Voeren)

  • Omvat
    Dolines Sint-Martens-Voeren
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Doorsteekweg naar Krutsberg
    Knap (Voeren)

  • Omvat
    Dorpswoning
    Kwinten 9 (Voeren)

  • Omvat
    Einde
    Einde (Voeren)

  • Omvat
    Gebouw
    Daal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Geschoren afsluitingshaag van liguster
    Komberg 30 (Voeren)

  • Omvat
    Grenspalen nummers 14 tot 45
    's Gravenvoeren, Moelingen, Sint-Martens-Voeren, Teuven (Voeren)

  • Omvat
    Hagelstein (Sint-Martens-Voeren)
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Hakhout van winterlinde
    Kattenroth zonder nummer, Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Hakhoutstoven van beuk, haagbeuk en wintereik
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Herenhuis
    Veurserveld 2 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve
    Kwinten 11 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve aan De Vogelstang
    Vogelstang 7 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve Den Hof
    't Hof 9 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve in L-vorm
    Daal 3 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve in T-vorm
    Konenbos 4 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve Kruisberg
    Crutzberg 1 (Voeren)

  • Omvat
    Hoeve Op de Eiken
    Eiken 1-3 (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg Komberg
    Komberg (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar Alsbos
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar Berg
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar De Plank
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar Krindaal
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar la Verte Heydt
    Mariahof (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar Ulvend
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg naar Vrouwenbos
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Holle weg van Ulvend naar Sint-Martens-Voeren
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant als erosiebestrijding
    Eiken zonder nummer, Knipke zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant als erosiebestrijding
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant als relict van veekering
    Kies, Strouvenbos (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant en opgaande bomen op talud
    Eiken zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant langs bosrand en holle weg
    Heijdt zonder nummer, Rullen zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant langs de Voerbeek
    Ottegraeven zonder nummer, zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant langs holle weg
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant met knotbomen van es en veldesdoorn
    Kwinten (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud
    Konenbos zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud
    Komberg zonder nummer, Ottegraeven zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs beek
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs holle weg
    Eiken zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs holle weg
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs holle weg
    Berg zonder nummer, Veld zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs pad
    Krindaal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs spoorweg
    Krindaal zonder nummer, Stationsstraat zonder nummer, Voort zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs weg
    Knap zonder nummer, Veurserveld zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant op talud langs weg
    Knap zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant van hazelaar op talud
    Eiken zonder nummer, Knipke zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkant van hazelaar op talud
    Eiken zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkanten langs holle weg
    Kwinten (Voeren)

  • Omvat
    Houtkanten op graften Martelberg
    Kattenroth zonder nummer, Ulvend zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Houtkanten op talud langs spoorweg
    Einde zonder nummer, Ottegraeven zonder nummer, Schophem zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Huis Peters
    Daal 5-6, zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Kalktufbronnen
    Komberg (Voeren)

  • Omvat
    Kapelanie
    Komberg 2 (Voeren)

  • Omvat
    Kies
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Knotbomenrij langs Veursbeek
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Knotbomenrij met onder meer veldesdoorn
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knoteik op steilrand Voervallei
    Koebeek zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knotes
    De Plank zonder nummer, Eiken zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knotes als hoekboom
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knothaagbeuk
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knothaagbeuk bij vakwerkschuur
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knothaagbeuk op steilrand Voervallei
    Koebeek zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knothaagbeuken
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Knotwilg in tuin
    Kwinten 41 (Voeren)

  • Omvat
    Krijtgroeven
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Krindaal
    Krindaal (Voeren)

  • Omvat
    Kruisbeeld
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Vogelstang 4-6 (Voeren)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Daal 9 (Voeren)

  • Omvat
    Langgestrekte hoeve
    Daal 12 (Voeren)

  • Omvat
    Lindenhakhoutstoof in Broekbos
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Op stam gezette hazelaar bij vakwerkschuur
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande beuk als hoekboom
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande Canadapopulier als hoekboom
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande eik bij vakwerkschuur
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande linde en knotes als welkomstbomen
    Knap 29 (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande linde in dorpskern
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Opgaande schietwilg als hoekboom
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Parallelweg Komberg
    Komberg (Voeren)

  • Omvat
    Parallelweg naar la Verte Heydt
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Restant uit veekering met oud vlechtwerk
    Koebeek zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Restant van een kaphaag bij vakwerkschuur
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Silexgroeven
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Sint-Martenstraat en Kerkstraat
    Kerkstraat, Sint-Martenstraat (Voeren)

  • Omvat
    Stationsstraat
    Stationsstraat (Voeren)

  • Omvat
    Twee knotessen
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Twee mispels als relict van een haag
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    U-vormige hoeve
    Vrouwenhof 1 (Voeren)

  • Omvat
    Uitgebrikte gronden Voervallei
    's Gravenvoeren, Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Ulvend
    Ulvend (Voeren)

  • Omvat
    Vakwerkschuur
    Schilberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Vakwerkschuur
    Knap 37 (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Kattenroth zonder nummer, Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Kwinten zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Ulvend zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Kattenroth zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Veurs zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Berg zonder nummer, Heijdt zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Daal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Daal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Berg zonder nummer, Heijdt zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Daal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn
    Daal zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veekeringen van meidoorn in Sint-Martens-Voeren
    Kerkstraat zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Veltmanshuis kapittelhuis
    Kwinten 3 (Voeren)

  • Omvat
    Veurs
    Veurs (Voeren)

  • Omvat
    Vier geknotte haagbeuken
    Komberg zonder nummer (Voeren)

  • Omvat
    Voetweg Dal
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Voetweg naar Krindaal
    Sint-Martens-Voeren (Voeren)

  • Omvat
    Voort
    Voort (Voeren)

  • Omvat
    Watermolen op de Voer
    Onder 't Spoor 8 (Voeren)

  • Omvat
    Weidepoel
    's Gravenvoeren (Voeren)

  • Is deel van
    Voeren
    Voeren (Limburg)