Geografisch thema

Aalst

ID: 13408   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13408

Beschrijving

Gemeente van 45.241 inwoners, gelegen aan de Dender, met belangrijke verzorgende functie, tevens wooncentrum voor pendelaars, namelijk tewerkstelling in Hofstade, Erembodegem en Brussel. Na Gent het belangrijkste industrieel en commercieel centrum van Oost-Vlaanderen, met o.m. het Wijngaardveld aan de rechter oever van de Dender, als belangrijkste van een drietal industrieterreinen.

Ontstaan op een vanouds bewoonde plaats met prehistorische elementen (naam zelf "al-ust" is jong-prehistorisch, de site Hunnegem aan de Molenbeek), Gallo-Romeinse elementen (artefacten, heirbaan Asse-Gent over de Kerkstraat van 30 A.C.N.-361 P.C.N., "Hof ten Berge" met oude funderingen) en verspreide Merovingische nederzettingen. Eind 9de eeuw bezaten het kapittel van Kamerijk en de abdij van Lobbes landbouwuitbatingen te Aalst en werd de kapel van de Heilige Ursmarus van Lobbes door de Noormannen verwoest. Onder Karel de Grote ontstond, naar de bepalingen van de Capitulare de Villis, het Zelhof, een eerste invloedrijke pre-stedelijke kern aan de Dender, wiens groei gestimuleerd werd door de nieuwe landweg Keulen-Brugge. Midden 11de eeuw richtte de Vlaamse Graaf een burcht op tussen de Dender en de Oude Dender tgov. het Zelhof, als een van de militaire steunpunten voor Rijksvlaanderen. Dit bracht een bloeiende handelseconomie van het Portus aan de Werf met zich mee, terwijl het Zelhof langzaam verviel. Tot dan hoorde Aalst tot de Pagus Bracbatensis en volgde de vertraagde ontwikkeling van de Brabantse steden. De groeiende kern aan de Dender breidde zich uit naar de Grote Markt waarop de oude straten uitliepen (Katte-, Kerk-, Molen-, Zout- en later ook de Nieuwstraat). Begin 12de eeuw was dit gebied omwald en bezat vijf stadspoorten (Katte-, Molen-, Nieuw- Pont- en Zoutstraatpoorten). De belangrijke bedevaartweg, de latere Kapellestraat, naar de Heilige Ursmaruskapel buiten de nederzetting, ging door de Kapellepoort. De Graven van Aalst schonken een stadskeure (1160) en kozen de stad als hoofdplaats van de heerlijkheid. Het Schepenhuis, het oudste van de Nederlanden (1225), getuigt van het belang van de stad.

De agglomeratie vertoonde, begin 13de eeuw, een driehoekige vorm: basislijn gevormd door de Dender en huidige Onderwijsstraat, twee hoeken aan Werf en Academieplaats (eerste markt, Vismarkt aan de hoofduitgang van de burcht ontstaan) en bovenhoek in de nabijheid van de Grote Markt (oorspronkelijk niet zo centraal gelegen), de Molenstraat verbond de handelsnederzetting van de Werf met de hoofdweg (Kattestraat). In 1241 stonden de Graven van Vlaanderen het Zelhof af om een gasthuis te bouwen, alsmede grond, voor de oprichting van een Vlees- en Graanhalle op de huidige Sint-Martensplaats.

In de 14de eeuw toont de stad een radiaalconcentrisch stratenpatroon rondom de Grote Markt en een behoorlijke versterking (Hoog-, Capucienen- en Sterrevesten, ringmuur met vijfentwintig torens en zes poorten). Twee plattegronden uit midden 16de eeuw, namelijk van J. Van Deventer en L. Guicciardini, illustreren zeer duidelijk dit stratenpatroon.

Gedurende de 15de eeuw kreeg de stad een nieuw Schepenhuis met Belfort en werd de bouw van de Sint-Martinuskerk aangevat. Meermaals woedde de pest (1315, 1485, 1668) en werd de stad getroffen door vernieling, onder meer door de Gentenaars (1380), door de Spaanse (1576) en de Hollandse (1645) troepen, zodat het versterkingsstelsel herhaaldelijk heropgebouwd werd (1497, 1577, 1628, 1646), tot de Franse maarschalk Turenne het in 1667 liet vernietigen samen met het grootste deel der bebouwing, zodat slechts weinig architectuur van voor die tijd is bewaard gebleven. Dit had geen ernstige stadsuitbreiding tot gevolg.

Gedurende de 18de eeuw werd de baan Brussel-Aalst-Gent aangelegd en de Dender gedeeltelijk gekanaliseerd. De vesten werden verder afgevoerd zodat Aalst een open stad werd. Onder meer de Karmelietenvest en de Molenstraat werden bebouwd. Door de afbraak van een groot aantal kloosters na de Franse revolutie ontstonden grote pleinen binnen de mazen van de radiaalconcentrische aanleg.

In 1830 kwam het huidige stadhuis tot stand, en, in 1836-1841 de eerste geürbaniseerde stadsuitbreiding (o.m. op een deel van de oude omwalling): de Vrijheids-, Vaart-, Zonnestraat, Hoge Vesten en Keizerlijk Plein. Het ontwerp uit eind 18de eeuw voor laatst genoemde, naar het voorbeeld van het Koninklijk Plein te Brussel, werd nooit volledig uitgevoerd. Voorts, in 1843, de Esplanadestraat en de Steenweg naar Opwijk (voor afzetgebieden).

Dat in de eerste helft van de 19de eeuw de nijverheid in Aalst nog geen moderne ontwikkeling kende, was grotendeels te wijten aan een gebrek aan goede verkeerswegen. Verbetering van de bestaande landwegen - en vooral deze van Aalst naar Opwijk, Vilvoorde en Leuven - in de veertiger jaren, kon hieraan slechts in beperkte mate verhelpen.

Pas vanaf 1856 kon de echte industrialisatie beginnen dank zij de spoorlijn Brussel-Aalst-Gent. Station, stationswijk en Sint-Jozefkerk kwamen tot stand. De Dender-kanalisatie werd voltooid en het spoorwegnet verder uitgebreid (1865). Als nijverheden ontwikkelden zich en ontstonden, in en vlakbij de kern, langsheen de Dender en de spoorlijn: diverse takken van textielnijverheid (met vooral een ontstaan van een breigoednijverheid in de tweede helft van de 19de eeuw): lederverwerking en schoennijverheid; brouwerijen. mouterijen, stokerijen, enzomeer... Gevolg van deze ontwikkeling was een noodzakelijke uitbouw van de proletariaatshuisvesting, vooral in de tweede helft van de 19de eeuw. Ook in Aalst ontstonden diverse vormen van binnenblokbebouwing, hier aangeduid met de term "Ingang...".

Pauperisme en harde sociale strijd kenschetsen de 19de eeuw, met J. Bijl en P. Daens als belangrijke figuren.

Eind 19de eeuw uitbouw en urbanisatie van twee wijken; Mijlbeek en Schaarbeek, respectievelijk op de rechter oever van de Dender (ten oosten), de gehuchten Hertshage, Wijngaardveld, Bosveld, Poperodendries, Steenberg, Bergemeersen en Overhamme omvattend, en ten westen tegen de stadskern aangedrukt, de gehuchten Schoubroek, Kerrebroek, Osbroek en Paddenhoek omvattend. Eerst genoemde wordt nog steeds als een min of meer zelfstandige entiteit beschouwd en wordt hier ook als dusdanig behandeld .

Begin 20ste eeuw kwam de nijverheidswijk te Hofstade langs de Dender tot stand; na de eerste wereldoorlog, nieuwe huizencomplexen, in de richting Gent, verdere urbanisatie met nieuwe lanen, nieuwe bouw van circa 3.000 woningen na de tweede wereldoorlog en een baancentrum voor vrachtwagens in Aalst Oost in midden 20ste eeuw.

Momenteel poogt men door middel van een structuurplan een oplossing te vinden voor de problemen van de binnenstad: namelijk het voorzien in een evenwichtige ontwikkeling van de verschillende functies en een vlotte verkeerscirculatie.

Als gevolg van de stedebouwkundige ideeën van het derde kwart van de 20ste eeu wordt de stadskern vooral de laatste jaren gezuiverd van de sporen van de industrialisatiebeweging. Behalve enkele uitzonderingen, verhuist de bedrijvigheid naar de nieuwe industrieparken in de omgeving, en de door sloping vrijgekomen ruimten worden met andere bestemmingen bedacht. Ook met de oude typische ingangetjes wordt afgerekend: tijdens de inventarisatie zagen wij meer dan één interessant specimen verdwijnen (onder andere Ingang Borreman, Ingang Van Wayenbergh).

  • BAERT K., DAUWE J., DE VOS I., HEIREMAN K., Aalst in kaart, beeld, prent, Catalogus, Aalst, 1976.
  • COURTEAUX F.-VAN LUL A., Aalst een eeuw evolutie, Aalst, 1956.
  • DE POTTER F.-BROECKAERT J., Geschiedenis der stad Aalst, I, 1873-1877.
  • DE RIJCK L., Kenmerken van de industriële ontwikkeling te Aalst, Gent, 1964, dl. 18, P. 39-57.
  • DHANENS E., Aanwijzende fotografische inventaris van het Belgisch patrimonium voor kunst en geschiedenis, Canton Aalst, Archives centrales et laboratoires, Brussel, 1950.
  • GHYSENS J., Aalst in oude prentkaarten. Aalst rond 1900, Zaltbommel (Ned.), 1971.
  • GHYSENS J., Aalst tussen de twee wereldoorlogen, 1920-1940, Tielt, 1972.
  • LAMALLE U., Histoire de chemins de fer belges, Brussel, 1953, p. 43 e.v.
  • VAN DER HEYDEN A., Beknopte geschiedkundige wandelgids van Aalst, , Aalst, s.d. (1954).
  • VAN DER HEYDEN A., Geschiedenis der stad Aalst, Aalst, 1945.
  • VAN NUFFEL P., Historiek der oude straten van Aalst, Aalst, 1914 (1).
  • VAN NUFFEL P., Op wandeling buiten de stadspoorten van Aalst, Aalst, 1918 (2).

Bron     : D'Huyvetter C., de Longie B. & Eeman M. met medewerking van Linters A. 1978: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Aalst, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 5N1 (A-G), Brussel - Gent.
Auteurs :  d'Huyvetter, Clio, de Longie, Bea, Eeman, Michèle, Linters, Adriaan
Datum  : 1978


Relaties

  • Omvat
    Abdij ter Rozen
    Rozendreef zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Albert Liénartstraat
    Albert Liénartstraat (Aalst)

  • Omvat
    Alfred Keldersstraat
    Alfred Keldersstraat (Aalst)

  • Omvat
    Bauwensplaats
    Aalst (Aalst)

  • Omvat
    Beluikje Ingang Bonner
    Ingang Bonner 1-8 (Aalst)

  • Omvat
    Beuk bij Onze-Lieve-Vrouwhospitaal
    Onderwijsstraat zonder nummer, Oude Vismarkt zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Boerenarbeidershuisje
    Paddenvijverstraat 2 (Aalst)

  • Omvat
    Café De vrije jacht
    Sint Jobstraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Capucienenlaan
    Capucienenlaan (Aalst)

  • Omvat
    Cumontstraat
    Cumontstraat (Aalst)

  • Omvat
    Dendermondse steenweg
    Dendermondse steenweg (Aalst)

  • Omvat
    Denderstraat (Aalst)
    Denderstraat (Aalst)

  • Omvat
    Dirk Martensstraat
    Dirk Martensstraat (Aalst)

  • Omvat
    Domein Kasteel van Overhamme
    Overhammedreef 26 (Aalst)

  • Omvat
    Domein Ronsevaal
    Brusselbaan 2, Brusselse steenweg 211-213 (Aalst)

  • Omvat
    Esplanadeplein
    Esplanadeplein (Aalst)

  • Omvat
    Esplanadestraat
    Esplanadestraat (Aalst)

  • Omvat
    Fabrieksgebouw
    Fritz De Wolfkaai 8-10 (Aalst)

  • Omvat
    Frans Roucelstraat
    Frans Roucelstraat (Aalst)

  • Omvat
    Gele kornoelje domein Schelfhout
    Sint Kamielstraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Geraardsbergsestraat
    Geraardsbergsestraat (Aalst)

  • Omvat
    Graanmarkt
    Graanmarkt (Aalst)

  • Omvat
    Grote Markt
    Grote Markt (Aalst)

  • Omvat
    Herberg Het Muisken
    Brusselse steenweg zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Herenhuis
    Vlaanderenstraat 1 (Aalst)

  • Omvat
    Historische stadskern van Aalst
    Aalst (Aalst)

  • Omvat
    Hoeve Den Gouden Leeuw
    Geldhofstraat 48 (Aalst)

  • Omvat
    Hoeve in L-vorm
    Paddenvijverstraat 4 (Aalst)

  • Omvat
    Hoeve in L-vorm
    Sint Jobstraat 203 (Aalst)

  • Omvat
    Hoeve in U-vorm
    Ouden Dendermondse steenweg 138 (Aalst)

  • Omvat
    Hoeve in U-vorm
    Ouden Dendermondse steenweg zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Hoezebeekhoeve
    Sint Jobstraat 290 (Aalst)

  • Omvat
    Honegem - Solegem
    Aalst, Hofstade (Aalst), Erpe (Erpe-Mere), Lede (Lede)

  • Omvat
    Hopmarkt
    Hopmarkt (Aalst)

  • Omvat
    Houtmarkt
    Houtmarkt (Aalst)

  • Omvat
    Ingang De Nayer met drie arbeiderswoningen
    Sint Jobstraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Ingang Levionois
    Ingang Levionois (Aalst)

  • Omvat
    Kasteel van Muylem
    Gentse steenweg 380 (Aalst)

  • Omvat
    Kasteeldomein Terlinden
    Raffelgemstraat 8, Terlindendreef 9 (Aalst)

  • Omvat
    Kattestraat (Aalst)
    Kattestraat (Aalst)

  • Omvat
    Keizersplein
    Keizersplein (Aalst)

  • Omvat
    Keizersplein met deel aanpalende bebouwing
    Arbeidstraat, Boterstraat, Keizersplein, Korte Nieuwstraat, Nieuwstraat (Aalst)

  • Omvat
    Kerkstraat (Aalst)
    Kerkstraat (Aalst)

  • Omvat
    Klooster en school De Dames van Maria
    Onderwijsstraat 2 (Aalst)

  • Omvat
    Kluisbos, Faluintjes en Abdij van Affligem
    Aalst, Erembodegem, Meldert, Moorsel (Aalst), Hekelgem (Affligem)

  • Omvat
    Koolstraat
    Koolstraat (Aalst)

  • Omvat
    Korte Nieuwstraat
    Korte Nieuwstraat (Aalst)

  • Omvat
    Korte Zoutstraat
    Korte Zoutstraat (Aalst)

  • Omvat
    Landgoed Rozenhof of Roseraie
    Brusselse steenweg 75 (Aalst)

  • Omvat
    Lange Zoutstraat
    Lange Zoutstraat (Aalst)

  • Omvat
    Ledebaan
    Ledebaan (Aalst)

  • Omvat
    Lindenstraat
    Lindenstraat (Aalst)

  • Omvat
    Louis D'Haeseleerstraat
    Louis D'Haeseleerstraat (Aalst)

  • Omvat
    Maalderij
    Nestor de Tièrestraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Majoor Charles Claserstraat
    Majoor Charles Claserstraat (Aalst)

  • Omvat
    Metalen gashouder
    Tragel zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Mijlbeek
    Aalst (Aalst)

  • Omvat
    Molenstraat
    Molenstraat (Aalst)

  • Omvat
    Mouterij
    Burchtstraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Nieuwstraat
    Nieuwstraat (Aalst)

  • Omvat
    Onze-Lieve-Vrouwhospitaal
    Onderwijsstraat 1, Oude Vismarkt 13 (Aalst)

  • Omvat
    Oorlogsmonument parochie Mijlbeek
    Onze Lieve Vrouwplein zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Osbroek
    Alfons Van de Maelestraat, Erembodegemstraat, Frans Blanckaertdreef, Groenenbrielstraat, Kapellek...

  • Omvat
    Oude Gentbaan
    Oude Gentbaan (Aalst)

  • Omvat
    Pakhuis
    Alfred Keldersstraat 30 (Aalst)

  • Omvat
    Parklaan
    Parklaan (Aalst)

  • Omvat
    Parochiekerk Heilig Hart
    Heilig Hartlaan zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Pastorie Onze-Lieve-Vrouw van Bijstandparochie
    Onze Lieve Vrouwplein 10 (Aalst)

  • Omvat
    Peperstraat
    Peperstraat (Aalst)

  • Omvat
    Pontstraat
    Pontstraat (Aalst)

  • Omvat
    Priester Daensplein
    Priester Daensplein (Aalst)

  • Omvat
    Reeks arbeiderswoningen
    Biekorfstraat 2-8 (Aalst)

  • Omvat
    Rij van vier arbeiderhuizen
    Ouden Dendermondse steenweg 169 (Aalst)

  • Omvat
    Rozemarijnstraat
    Rozemarijnstraat (Aalst)

  • Omvat
    Semi-gesloten hoeve
    Onegem 62 (Aalst)

  • Omvat
    Sint Jorisstraat
    Sint Jorisstraat (Aalst)

  • Omvat
    Sint Martensplein
    Sint Martensplein (Aalst)

  • Omvat
    Sint-Jobkapel
    Sint Jobstraat zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Sinte Annawijk
    August Marcelstraat, Boudewijnlaan, Diepestraat, Korte Lindenstraat, Naarstigheidstraat, Oude Gen...

  • Omvat
    Sinte Apoloniastraat
    Sinte Apoloniastraat (Aalst)

  • Omvat
    Sluierstraat
    Sluierstraat (Aalst)

  • Omvat
    Sociale woningen uit de jaren 1930
    Slotstraat 2-49, 51-69 (Aalst)

  • Omvat
    Sociale woonwijk Oud Begijnhof
    Anna Snelstraat 3-17, Begijnhof 1-52, 53, Pontstraat 50-56, 50B (Aalst)

  • Omvat
    Statieplein
    Statieplein (Aalst)

  • Omvat
    Stationsstraat
    Stationsstraat (Aalst)

  • Omvat
    Stoofstraat
    Stoofstraat (Aalst)

  • Omvat
    Textielbedrijf La Couverture
    Bert Van Hoorickstraat 39-41 (Aalst)

  • Omvat
    Twaalf arbeidershuizen
    Dokter André Goffaertsstraat 84.86 (Aalst)

  • Omvat
    Twee oude zwarte moerbezieën in moerbeituin
    Sint Vincentiusstraat zn (Aalst)

  • Omvat
    Twee stadswoningen
    Klapstraat 3-5 (Aalst)

  • Omvat
    Vaartstraat
    Vaartstraat (Aalst)

  • Omvat
    Veldstraat
    Veldstraat (Aalst)

  • Omvat
    Vooruitgangstraat
    Vooruitgangstraat (Aalst)

  • Omvat
    Vrijheidstraat
    Vrijheidstraat (Aalst)

  • Omvat
    Watertoren
    Hertshage zonder nummer (Aalst)

  • Omvat
    Werf
    Werf (Aalst)

  • Omvat
    Windmolenstraat
    Windmolenstraat (Aalst)

  • Omvat
    Zeebergkaai
    Zeebergkaai (Aalst)

  • Omvat
    Zeepziederij Dhondt
    Gentse steenweg 47 (Aalst)

  • Omvat
    Zeven arbeidershuizen
    Sint Jobstraat 184-196 (Aalst)

  • Omvat
    Zonnestraat
    Zonnestraat (Aalst)

  • Omvat
    Zwarte Zustersstraat
    Zwarte Zustersstraat (Aalst)

  • Is deel van
    Aalst
    Aalst (Oost-Vlaanderen)