Sint-Alexiusbegijnhof

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ bouwkundig geheel

Locatie

Provincie Oost-Vlaanderen
Gemeente Dendermonde
Deelgemeente Dendermonde
Straat Begijnhof, Begijnhoflaan, Brusselsestraat
Locatie Begijnhof 1-46, Begijnhoflaan 26-68, Brusselsestraat 36 (Dendermonde)
Status (deels) bewaard

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Sint-Alexiusbegijnhof

Deze vaststelling is geldig sinds 20-09-2010.

omvat de bescherming als monument Sint-Alexiusbegijnhof
gelegen te Begijnhof 1-46, Brusselsestraat 36 (Dendermonde)

Deze bescherming is geldig sinds 08-09-1971.

omvat de aanduiding als unesco werelderfgoed kernzone Sint-Alexiusbegijnhof
gelegen te Begijnhof 1-46, Brusselsestraat 36 (Dendermonde)

Deze aanduiding is geldig sinds 02-12-1998.

omvat de bescherming als monument Sint-Alexiusbegijnhof: binnenkoer
gelegen te Begijnhof zonder nummer (Dendermonde)

Deze bescherming is geldig sinds 30-09-1991.

omvat de bescherming als cultuurhistorisch landschap Sint-Alexiusbegijnhof: gebouwen en tuinen
gelegen te Begijnhof 1-46, Begijnhoflaan 26-68, Brusselsestraat 36 (Dendermonde)

Deze bescherming is geldig sinds 30-11-1942.

Beschrijving

Beschermd als Landschap bij besluit van 30.11.1942, de kapel en een aantal huizen zijn beschermd als monument bij KB van 08.09.1971, uitgebreid met de binnenhof, verbindingsweg en twee arduinen pompen bij MB van 30.09.1991. In 1998 door Unesco ingeschreven op de Lijst van het Werelderfgoed samen met de 13 best bewaarde begijnhoven in Vlaanderen.

Het huidige Sint-Alexiusbegijnhof is het tweede begijnhof van Dendermonde. Het eerste begijnhof dateerde uit het tweede kwart van de 13de eeuw en lag in de buurt van het gewezen Sint-Gillishospitaal in een zeer moerassig gebied. In 1288 kregen de begijnen de toelating zich op een stuk braakliggende grond in het zuidelijke stadsgedeelte ten zuiden van de Rommelaarbeek te vestigen en een nieuwe kapel te bouwen. In 1294 kregen ze van Robrecht van Bethune de toelating een kerkhof rond de kapel aan te leggen. Het begijnhof had de vorm van een pleinbegijnhof met driehoekige aanleg en centraal gelegen kapel met ommuurd kerkhof en was, met uitzondering van een toegangspoort die uitgaf op de Brusselsestraat, volledig met grachten en vesten van de buitenwereld afgesloten. Tot de godsdiensttroebelen kende het Dendermondse begijnhof op economisch en materieel vlak een gunstige ontwikkeling. Tussen 1578 en 1584 moesten de begijnen hun hof verlaten. De kerk brandde uit en talrijke huizen werden vernield of verkocht aan particulieren. In de loop van de 17de eeuw kende het begijnhof een nieuwe bloeiperiode, waarbij het aantal begijnen in 1691 steeg tot 250. De meeste huizen dateren uit de periode 1604-1660, deze aan de westzijde zijn opgericht tussen 1628 en 1638 of uit het begin van de 18de eeuw.

Aan deze bouwcampagne kwam pas in de eerste helft van de 18de eeuw een einde. Tijdens de Franse tijd officieel afgeschaft (1797) en in 1800 toegewezen aan de Burgerlijke Godshuizen. Toen het liberale stadsbestuur in 1866 aanstalten maakte om het begijnhof te verkopen en er straten door te trekken, werd het goed in zijn geheel opgekocht door baron Frederik van der Brugghen-de Naeyer. Hun erfgenamen schonken in 1926 de kerk, het plein en 42 woningen aan de vzw Begijnhof van Dendermonde. De rest werd openbaar verkocht en met een bakstenen muur van de rest van het plein afgescheiden. Zij behoren nu tot de Brusselsestraat (nummers 36-38) en de Begijnhoflaan (nummers 22-64 en nummer 68, voormalige Fundatie Verpletsen). De in 1914 vernielde begijnhofkerk (Begijnhof nummer 45) werd in 1927-1928 door de huidige kerk vervangen naar plannen van architect A. M. Vossaert (Oudenaarde). Eerste dringende instandhoudingwerken werden uitgevoerd in 1975. In 1990 startte de restauratie van de daken van 30 woningen onder leiding van architect A. Van Weyenbergh. Nadien kwamen de bestrating en groepsgewijze de resterende woningen aan de beurt.

In het tweede kwart van de 19de eeuw hadden de meeste huizen ingrijpende verbouwingen ondergaan. Na 1866 beschikten de begijnen niet meer over de nodige middelen om de woningen goed te onderhouden waardoor ze in verval raakten en veel waardevolle elementen verloren gingen.

Oorspronkelijk volledig door grachten omgeven terrein binnen de Onze-Lieve-Vrouwparochie met als enige toegang een poort aan de huidige Brusselsestraat (Brusselsestraat nummer 36-38). Aan de westzijde paalde het begijnhof aan de vestingen.

Typisch pleinbegijnhof met centraal grasplein waarop alle woningen (63 in totaal) uitzien, meestal met een voortuintje. Het gekasseide zogenaamde Begijnenstraatje leidt van de poort in de Brusselsestraat tussen hoge muren en de pastorie (nummer 1) naar het plein. Voorbij de pastorie liep de verbindingsgracht en brug die via de "achterste poort" of poorthuis toegang gaf tot het pleinbegijnhof. Dit poorthuis met toegangspoort en woning aan beide zijden, volledig vernieuwd in 1608-1609, werd in het tweede kwart van de 19de eeuw gesloopt en vervangen door een muur en dubbel ijzeren hek, beschermd door hardstenen schamppalen.

Een sinds de 15de eeuw al deels gekasseide straat loopt om de centrale hof en wordt nu afgeboord door Krimlinden. De vroegere beplanting met naaldbomen worden geleidelijk vervangen.

De huizen van de oostzijde (nummers 2 tot 4) en van de zuidzijde (nummers 5 tot 23) met kleine voortuintjes, vormen een homogene wand met bakstenen gevels op gepikte plint en sterk horizontaliserende witgeschilderde speklagen, licht verspringende rode pannen zadeldaken en vernieuwde getrapte dakvensters. De huizen aan de westzijde, verkocht als privéwoningen in 1926 en nu genummerd in de Begijnhoflaan (nummer 22 tot 64) zijn van het plein afgesloten door een hoge bakstenen muur met poortjes en in het midden een korfboognis of imitatiedeurtje met beeldengroep van de Heilige Familie op een hardstenen sokkel.

De noordzijde van het plein (nummer 26 tot 43) vertoont een homogene witgekalkte gevelwand op een gepikte plint, sterk geritmeerd door hoge rechthoekige 19de-eeuwse vensters en deuren, licht verspringende rode pannen zadeldaken en dezelfde nieuwe bakstenen getrapte dakvensters. Achteraan palen de tuintjes aan de overwelfde Rommelaarbeek, die uitmondde in de Oude Vest. Slechts een aantal voortuintjes bleven bewaard.

Bij de oostelijke hoek van het plein bevindt zich de oudste waterput van het begijnhof, in 1792 met nieuwe steenput en pomp. Achter de nieuwe pomp werd in 1748-1749 door steenhouwer Merckaert (Brussel) een arduinen pijler onder vierkante dekplaat opgericht, in 1752 afgewerkt met een blauwe hardstenen bekken. IJzeren arm met fraai gesmeed ijzerwerk. In 1987 gerestaureerd met hulp van de Koning Boudewijnstichting.

Een tweede pomp ten zuiden van de kerk dateert van 1668-1669 en paalde voorheen aan de kerkhofmuur. Vierkante pomp van blauwe hardsteen met ijzeren pompmechanisme en koperen tuit. De vergaarbak werd in de loop van de 19de eeuw verplaatst bij het plaatsen van een nieuwe gietijzeren pomp die nu verdwenen is.

Ten oosten van het koor van de begijnhofkerk (Begijnhof 45) bevindt zich een grot van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes, opgericht door pastoor D. Massot in 1877 en uitgevoerd door aannemer Tas (Dendermonde) in rotsstenen. De oorspronkelijke beelden van Onze-Lieve-Vrouw en de Heilige Bernadette Soubirous waren van de hand van beeldhouwer J.B. Van Biesbroeck (Gent), doch zijn thans vernieuwd. Het gepolychromeerde cementen beeldje van de Heilige Bernadette dateert van 1936 en werd geleverd door de firma Haenecour & Francart (Anderlecht). Grot met kaarsennis, ex-voto’s en twee doorgangen. Omringend ijzeren hek en naaldbomen.

Centraal op het grasplein staat een levensgroot Sint-Jozefbeeld met Kind Jezus op een vierkante gemetste pijler omgeven door een cirkelvormig buxushaagje en een laag ijzeren hek.

  • Vlaamse Overheid, Ruimte & Erfgoed, Afdeling Oost-Vlaanderen, Onroerend erfgoed, archief.
  • DHANENS E., Dendermonde, in Inventaris van het kunstpatrimonium van Oostvlaanderen, IV, Gent, 1961, p. 183-199.
  • STROOBANTS A., De grot van O.L.V. van Lourdes in het oud begijnhof, in Dendermondse Museum- en Archiefberichten, 1992, 15.
  • STROOBANTS A., Dendermonde 1898-1914 op oude prentbriefkaarten, Dendermonde, 1995.
  • STROOBANTS A., PÉE L. & VAN WEYENBERGH A., 700 jaar Begijnhof, Dendermonde, 1988.
  • STROOBANTS A., Gids voor het Sint-Alexiusbegijnhof en het Begijnhofmuseum van Dendermonde, Dendermonde, 2006.

Bron: Bogaert C. , Duchêne H. , Lanclus K. & Verbeeck M. s.d.: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Dendermonde, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 20N, (onuitgegeven werkdocumenten).

Auteurs: Duchêne, Helena & Verbeeck, Mieke

Datum tekst: 2001

Relaties

maakt deel uit van Dendermonde

Dendermonde (Dendermonde)

omvat Begijnenhuis De Capproen, nu Onze-Lieve-Vrouw van Zeven Weeën

Begijnhof 39, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Adelardus

Begijnhof 18, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Aldegondis

Begijnhoflaan 50, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Alexius

Begijnhof 7, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Amandus

Begijnhof 33, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Amelberga

Begijnhoflaan 58, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Apostelen

Begijnhof 38, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Arnoldus

Begijnhof 26, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Bavo

Begijnhof 9, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Berlindis

Begijnhoflaan 46, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Bonifacius

Begijnhof 11, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Christiana

Begijnhoflaan 64, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Coleta

Begijnhoflaan 44, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Dimfna

Begijnhoflaan 32, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Egidius, nu Heilige Johannes

Begijnhof 31, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Eleutherius, nu Heilige Ignatius

Begijnhof 27, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Emebertus

Begijnhof 35, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Engelen

Begijnhof 5, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Floribertus

Begijnhof 16, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Fredericus

Begijnhoflaan 26, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Gabriël

Begijnhof 3, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Gerardus

Begijnhof 23, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Gertrudis

Begijnhoflaan 62, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Gerulfus

Begijnhoflaan 28, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Gudula

Begijnhoflaan 56, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Guido

Begijnhof 19, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Hilduardus

Begijnhof 8, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Hubertus

Begijnhof 15, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Jozef

Begijnhof 6, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Lambertus

Begijnhof 12, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Landrada

Begijnhoflaan 48, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Livinus

Begijnhof 30, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Ludgerus

Begijnhof 36, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Macharius

Begijnhof 37, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Medardus

Begijnhof 14, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Michaël

Begijnhof 2, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Paulus

Begijnhof 40, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Petrus

Begijnhof 41, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Pharaildis

Begijnhoflaan 52, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Rafaël

Begijnhof 4, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Renildis

Begijnhoflaan 54, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Romualdus

Begijnhof 29, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Ursmarus

Begijnhof 13, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Vedastus

Begijnhof 34, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Vinciana

Begijnhoflaan 34, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Vulmarus

Begijnhof 17, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Walburga

Begijnhoflaan 38-40, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Willibrordus

Begijnhof 32, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Heilige Wivina

Begijnhoflaan 36, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuis Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes

Begijnhof 10, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnenhuizen Heilige Juliana en Heilige Ida

Begijnhoflaan 42, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Begijnhofkerk

Begijnhof 45, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Calvariekapel

Begijnhof zonder nummer, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent Heilige Harten van Jezus, Maria en Jozef

Begijnhof 20, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Convent van de Acht Blijschappen

Begijnhof 21, 22, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Heilige Geestconvent of Achtersten convent

Begijnhof 28, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Herenhuis

Begijnhoflaan 68, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Huis Heilige Jozef Beschermer

Begijnhoflaan 30, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Nieuwe en oude infirmerie

Begijnhof 24, 25, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Pastorie

Begijnhof 1, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Sint-Antoniuskapel

Begijnhof 46, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Stickersconvent, nu Huis Onbevlekte ontvangenis

Begijnhof 43, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

omvat Stickersconvent, nu Huis Sint-Jan-Baptist

Begijnhof 42, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

is gerelateerd aan Ensemble van twee burgerhuizen

Brusselsestraat 36-38, Dendermonde (Oost-Vlaanderen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.