Geografisch thema

Haven

ID: 13659   URI: https://id.erfgoed.net/themas/13659

Beschrijving

De geschiedenis van de Antwerpse haven bestaat uit een reeks zich telkens op grotere schaal herhalende uitbreidingen van aanlegplaatsen, aanpalende toebehoren en infrastructuur: grotere beschikbare kaaioppervlakten en afdaken, sterkere hijswerktuigen, ruimere en diepere sluizen en dokken, machtiger transportmiddelen te land. De aldus geboden faciliteiten bevorderden op hun beurt zowel de aantrekking van modernere schepen als de vestiging van allerlei industrieën.

In 1992 bedraagt de totale oppervlakte van het havengebied 14.055 hectare, waarvan 7.657 hectare op de rechteroever. Het gemiddeld tijverschil. op de Schelde (4,30 meter in 1876-82, 5,14 meter in 1971-80) vereiste de aanleg van een besluisd dokkencomplex; de totale wateroppervlakte der dokken bedraagt 2.105 hectare, de oeverlengte 125 kilometer waarvan 1.566 hectare en 106 kilometer op de rechter oever. De rechter oever heeft 2.114 hectare industriegebied, de 1.1557 hectare, voornamelijk met petrochemische bedrijven. In heel het havengebied zijn slechts twee kleine woonkernen, met name aan Boudewijn- en Zandvlietsluis, oorspronkelijk ten behoeve van het personeel en hun familie; voorts enkele gaarkeukens, herbergen en een kerkschip. De voornaamste doorgangswegen zijn Schelde- en Noorderlaan.

Op de rechteroever veroorzaakte de noord-noordwestelijke havengroei over een lengte van 19 kilometer en reikend tot aan de Nederlandse grens, de verdwijning in de jaren 1958-65 van de polderdorpen Oosterweel (Austruweel), Oorderen, Wilmarsdonk, Oud-Lillo en Lillo-Kruisweg.

Als getuigen bleven slechts enkele schaarse referentiepunten: een restje van het Noordkasteel, het kerkje van Oosterweel, de kerktoren van Wilmarsdonk, fort Lillo, de verplaatste molen van Lillo-Kruisweg en fort Filip.

Op de linkeroever werden sedert 1970,8.422 hectare van Vlaanderens vruchtbaarste poldergrond (511 landbouwersgezinnen) opgeofferd en zijn Kallo, Doel, Kieldrecht en Verrebroek (provincie Oost-Vlaanderen) door verdere havenuitbreiding verontrust. Historische herkenningspunten hier zijn de forten Sint-Marie, De Perel en Liefkenshoek.

In 1803 werd door Napoleon de aanleg van een dok met tijsluis en voorhaven ten noorden van de stad - en van 1.500 meter kaai aan de Schelde bevolen. Nog tijdens de bouw, in 1808, werd de voorhaven omgevormd tot dok, zodat respectievelijk in 1811 en 1812 Bonapartedok(148 meter x 175 meter), en Willemdok(180 meter x 396 meter), konden worden ingevaren. Het dok op linkeroever, waarvan de aanleg op 25 september 1809 werd verordend, is nooit gerealiseerd. Tussen 1856 en 1860 werd verder stroomafwaarts buiten de toenmalige vestingen een groter dok aangelegd (140 meter x 500 meter); het is het middendeel van het huidige Kattendijkdok, toegankelijk via de Kattendijksluis (24,8 meter x circa 175 meter). In 1863-65 werden hier stads- droogdokken nummers 1, 2 en 3 (respectievelijk 25 meter x 134 meter,l2 meter x 74 meter en 10 meter x 52 meter), gebouwd. In 1864 werd het Mexicodok (150 meter x 380 meter) toegevoegd, vanaf 1869 Houtdok genoemd.

Gedurende bijna tien jaar bleven beide dokcomplexen, elk met één sluis, afzonderlijk bestaan tot de 16de-eeuwse vestinggordel die ertussen lag mocht verdwijnen. Het Kattendijkdok werd door een zuidwaartse verlenging met 220 meter en de aanleg van het Verbindingsdok in 1869 met de zogenaamde Oude Dokken verbonden. Intussen was in 1863 de Scheldetol afgekocht en namen scheepvaart en goederenverkeer snel toe. In 1870 bouwde een privé-onderneming twee droogdokken op linkeroever, opgeslorpt door de jachthaven in 1949.

In 1873 was het Houtdok oostwaarts vergroot tot 500 meter en verbonden met het te zijner tijde gegraven Kempischdok (130 meter x 350 meter), en Vaartdok (75 meter x 610 meter); laatst genoemde werd in 1881 met 85 m noordwaarts verlengd en sinds 1882 Asiadok genoemd. Het Kattendijkdok werd in 1881 noordwaarts uitgebreid met 320 m en droogdokken nummers 4, 5 en 6 (elk 15 meter x 139 meter). Alle tot dan toe gebouwde noorddokken en geulen zijn rechthoekig en zuiver noord-zuid of oost-west georiënteerd.

Voor de binnenscheepvaart kwam in 1877-79 het in 1957 gedempte Noordschippersdok of (Oud) Lobroekdok tot stand (1,70 hectare) op de plaats van de huidige Slachthuislaan, als aftakking van de Kempische Vaart uit 1859 tussen Schelde en Maas (zie Asiadok). In Merksem werden daarop aansluitend het Groot Dok (1874; 2,7 hectare) en Klein Dok (1876; 0,8 hectare) aangelegd.

In 1877-84 werd de grillige rivieroever voor de stad voorzien van een 3.532 meter lange gestrekte kaaimuur met een 60 meter brede zone met havenafdaken en treinsporen en 40 meter rijweg, lopende van Kattendijksluis tot voormalig Zuidstation. Hier werden meteen de drie Zuidschippersdokken, gedempt in 1968, aangelegd ten behoeve van kleine schepen uit de toen overwelfde vlieten. In 1898-1903 werd de Scheldekaai met havenzone en rijweg zuidwaarts verlengd met 2.008 meter, eindigend aan de zuidelijke petroleuminstallaties.

Intussen had de wet van 5 juli 1865 de aanleg van sporen op de kaaien verordend; aldus ontstonden ook de handelsstations Dokken, Stuyvenberg en Rijnkaai.

De inwijding van de perswaterinrichtingen (koud dokwater onder circa 50 bar druk) voor de aandrijving van bruggen, sluizen, kranen, kaapstanders, magazijnliften en rioolschuiven vanuit aanvankelijk één der drie stedelijke centrales (Noorderpershuis) gebeurde op 24 november 1878. De buitendienststelling of omschakeling naar elektrische en oliedrukaandrijving had geleidelijk plaats in 1972-76. Het ondergronds leidingnet was 42 kilometer lang.

In 1887 werden het Amerikadok (6,9 hectare), het Lefèbvredok (toen Afrikadok, 10,7 hectare en sinds 1981 geïntegreerd in het verlengde Amerikadok) en hun verbinding met het Kattendijkdok via het Suezdok (0,6 hectare) geopend.

De derde zeesluis, de Royerssluis werd gebouwd in 1904-07 en is (gelijk alle volgende) een schutsluis (22 meter x 182,5 meter). Te zijner tijde kwamen het Eerste Havendok (7,8 hectare), en de eerste fase van het Albertdok (20 hectare, toen Kanaaldok geheten) tot stand. In 1914 werd het Albertdok verlengd (+ 22 hectare) en het Tweede en Derde Havendok (respectievelijk 8 hectare en 15 hectare) voltooid. Ze liggen ver oostwaarts omdat tot 1914 allerlei plannen bestonden tot verbetering en oostwaartse verlegging van de Scheldebedding, de zogenaamd "Grote Doorsteek".

Tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog werd de haven achtereenvolgens vergroot met het stedelijk droogdok namelijk: 7 (29,4 meter x 231 meter) in 1919 en het Schuildok voor lichters (6 hectare) in 1922, alsook in 1928 door de verlenging van het Albertdok (nu 70 hectare), de aanleg van het Leopolddok (53 hectare, toen Kanaaldok B), en het Hansadok (74 hectare, toen Kanaaldok C of Verlengd Kanaaldok; na 1932,91 hectare) en de bouw van de Kruisschanssluis, sinds 1962 Van Cauwelaertsluis genoemd. Het Vierde Havendok (43 hectare) dateert van 1932. Voor de binnenvaart ontstonden het Straatsburgdok (11 hectare) in 1935 en het (Nieuw) Lobroekdok (10 hectare) in 1939; laatst genoemde is een deel van de vestinggracht; dat het pas in 1957 gedempte Noordschippersdok verving (zie hoger); het bezit de oudste havenkraan, 10 t, 1884. Een gedeelte van de Kempische Vaart werd in 1935 geïntegreerd in het Albertkanaal (ingehuldigd 30/7/1939).

De twee oudste private droogdokken van Mercantile (respectievelijk 21,15 meter x 169 meter en 18,5 meter x 148,4 meter) aan het Hansadok dateren van 1930, de stedelijke droogdokken namelijk Ben 9 (beide 20 meter x 160 meter)en namelijk: 10 (15 meter x 108 meter) van 1930-31.

In 1951 werd het Marshalldok(41 hectare, aanvankelijk Petroleumdok genaamd) opengesteld. Het ligt geïsoleerd daar de omgeving uitsluitend voor de behandeling van brandbare en polluerende producten bestemd is.

In 1951-55 werd ter ontdubbeling van de Kruisschanssluis (35 meter x 270 meter) de ruimere Boudewijnsluis (45 meter x 360,4 meter)gebouwd.

In 1955, hoogtepunt van de "Koude Oorlog" werden in het toenmalige havengebied (ten zuiden van de Boudewijnsluis) 99 atoomschuilbunkers van drie verschillende types gebouwd (1, 2, 3).

Tussen 1956 en 1967 werd het zogenaamde Tienjarenplan uitgevoerd. Die havenuitbreiding vergrootte de kaaimuurlengte van 45 tot 90 km en de oppervlakte der dokken van 500 tot circa 1.300 hectare. Ze omvatte onder meer de verlenging met 665 m van de kaaimuur van het Hansadok, het bouwen van het Vijfde Havendok (57 hectare) met industriedok (12 hectare), het Zesde Havendok (67 hectare), de Kanaaldokken B1, B2 en B3 (samen 415 hectare), de bouw van de Zandvlietsluis (57 meter x 500 meter), en het Churchilldok (82 hectare). De Schelde-Rijnverbinding dateert van 1975.

Het Delwaidedok (73 hectare) werd opengesteld in 1979 en de Berendrechtsluis (68 meter x 500 meter) in 1989.

Op de linkeroever ontstond intussen, achter de Kallosluis (50 meter x 360 meter) van 1976, een nieuw dokkencomplex van 539 hectare. Op 10/7/1990 werd tussen Lillo en Kallo de Liefkenshoektunnel geopend als derde oeververbinding voor voertuigen.

Een waterkerende muur van beton aansluitend op een dijk beschermt sedert 12/6/1979 het laaggelegen deel der rechteroever over een lengte van 7 kilometer (stad en havengebied tot aan de Kattendijksluis) tegen overstromingen tot het peil + 8, 35 meter T.A.W.

  • COOPMAN J., De haven van Antwerpen, Antwerpen, 1927.
  • COOPMAN J., Zo is de haven van Antwerpen, Antwerpen, 1947.
  • HAVERMANS R., Landschapsgeschiedenis der Scheldepolders, Antwerpen, II-V, 1956-59.
  • HIMLER A. en MOORTHAMERS R., Van Kranenhoofd tot Delwaidedok. De Geschiedenis van de haven van Antwerpen (1263-1983), in Hinterland, XXXII, 1982, nummer 115 N, p. 14-31; in De Lloyd, 23 juni 1983, naar tentoonstellingscatalogus Antwerpen 1830-1980, p. 34-61, alle met hier verbeterde cijfers.
  • HIMLER A., De Haven Anno 1550 en Anno 1930 en MOORTHAMERS R., Anno 1984, in tentoonstellingscatalogus Een stad groeit, Antwerpen 1984, p. 80-107.
  • HIMLER A., De 99 schuilbunkers in de Antwerpse haven, 1954-1955, in Antwerpsche tydinghen, IX, 1988, nummer 4, p. 131-133.
  • HIMLER A., De waterkeringsmuur langs de Scheldekaaien, in Antwerpsche tydinghen, XII, 1991, nummer 1, p, 24-31.
  • HIMLER A., Antwerpen-Zuid, havenkwartier in verandering, in Langs pakhuizen, fabrieken en watertorens, door P. Nijhof, e.a., Utrecht, 1991, p. 163-166.
  • Reddingsoperatie in de stervende Wase polders in Gazet van Antwerpen, 22/9/1963, p. 33.

Bron     : Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. met medewerking van Wylleman L. & Himler A. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Antwerpen, Fusiegemeenten, Bouwen door de eeuwen heen in in Vlaanderen 3ND, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Himler, Albert, Plomteux, Greet
Datum  : 1992


Relaties

  • Is deel van
    Antwerpen - 19de- en 20ste-eeuwse stadsuitbreiding
    Antwerpen (Antwerpen)

  • Omvat
    't Eilandje
    Antwerpen (Antwerpen)

  • Omvat
    Aanwervingsbureel voor havenarbeiders
    Oosterweelsteenweg zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Amerikadok
    Amerikadok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Asiabrug
    Asiabrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Asiadok
    Asiadok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Bedieningshuis Nassaubrug
    Nassaubrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Beeld Universele Arbeider
    Van Cauwelaertsluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Bonapartedok en Willemdok
    Bonapartedok zonder nummer, Willemdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Bonapartesluis
    Bonapartedok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Bovenhoofd Bonapartesluis
    Bonapartedok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Brandweerkazerne
    Zaha Hadidplein 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Braziliëstraat
    Braziliëstraat (Antwerpen)

  • Omvat
    Brugwachtershuisje bij Asiabrug
    Asiabrug 31 (Antwerpen)

  • Omvat
    Brugwachtershuisje bij Londenbrug
    Kattendijkdok 23 (Antwerpen)

  • Omvat
    Churchilldok
    Churchilldok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Delwaidedok
    Delwaidedok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Dienstgebouwtjes bij Royerssluis
    Royerssluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Elektrische kraan 347 IA
    Vosseschijnstraat zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Elektrische kraan 371 JA
    Rijnkaai zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Fort Noordkasteel en windmolen
    Oosterweelsteenweg zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Frans Tijsmanstunnel
    Frans Tijsmanstunnel zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Gaarkeuken 110
    Vosseschijnstraat 21 (Antwerpen)

  • Omvat
    Graanmagazijnen aan Amerikadok
    Amerikadok-Zuidkaai 53 (Antwerpen)

  • Omvat
    Graansilo De Trouw
    Suezdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Handbediende 10-tonskraan Stückenholz
    Hanzestedenplaats zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Havenafdaken bij Asiadok
    Asiadok-Oostkaai 28, 28A, 28B, 28D, 31 (Antwerpen)

  • Omvat
    Hogere Zeevaartschool
    Noordkasteel-Oost 6 (Antwerpen)

  • Omvat
    Houtdok
    Houtdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Houten afdak
    Willemdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Houten opslagplaats
    Droogdokken zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Hydraulische walkraan 111
    Jordaenskaai zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Hydraulische walkraan 97
    Siberiastraat zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kaapstander bij Nassaubrug
    Nassaubrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kanaalsectie met Straatsburgbrug en Albertbrug en brugwachtershuisje
    Straatsburgdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kattendijkdok
    Kattendijkdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kattendijkdok-Oostkaai
    Kattendijkdok-Oostkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Kattendijkdok-Westkaai
    Kattendijkdok-Westkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Kattendijksluis
    Kattendijksluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kempischdok
    Kempischdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kempischdok-Westkaai
    Kempischdok-Westkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Kempische Brug
    Kempische Brug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kerkschip Sint-Jozef
    Houtdok-Noordkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Kerktoren parochiekerk Sint-Laurentius
    Wilmarsstraat zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Kolenbergplaats bij Royerssluis
    Royerssluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Lillobrug
    Lillobrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Londenbrug
    Londenbrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Luikbrug met brugwachtershuis
    Straatsburgdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Mexicobruggen
    Mexicobruggen zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Nassaubrug
    Nassaubrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Noordkasteelbruggen
    Noordkasteelbruggen zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Noordlandbruggen
    Noordlandbrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Oorlogsmonument Mercantile Marine Engineering
    Industrieweg 11 (Antwerpen)

  • Omvat
    Oosterweelbrug
    Oosterweelbrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Panamaloods
    Siberiastraat 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Parochiekerk Sint-Jan-de-Doper, Oosterweel
    Oosterweelsteenweg zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Petroleumbrug
    Petroleumbrug zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Pomphuis bij droogdok 7
    Droogdokken zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Pomphuis bij droogdokken 1 tot 6
    Droogdokken 1 (Antwerpen)

  • Omvat
    Pomphuis bij droogdokken 8 tot 10
    Droogdokken 8, Kattendijkdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Pompstation
    Kanaaldok B2 540 (Antwerpen)

  • Omvat
    Rijnkaai
    Rijnkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Royerssluis met Royersbrug en Lefebvrebrug
    Lefebvrebrug zonder nummer, Royersbrug zonder nummer, Royerssluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Scheldepark-Hotel Nautilus
    Van Cauwelaertsluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Schrijnwerkerij van Beliard Dry Dock scheepsherstellers
    Kattendijkdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Siberiabruggen
    Siberiabruggen zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Sint-Laurentiuskerk met beschermd orgel
    Schoonbroek zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Sluismeestershuis bij Kattendijksluis
    Kattendijksluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Sluismeesterswoning bij de Royerssluis
    Royerssluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Sluiswachtershuis bij Royerssluis
    Royerssluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Sluiswachtershuisjes bij de Kattendijksluis
    Kattendijksluis zonder nummer, Sasdok-Noordkaai 18 (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadsdroogdok nummer 7
    Droogdokken zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Stadsdroogdokken 1 tot 6 en 8 tot 10
    Kattendijkdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Straatsburgdok
    Straatsburgdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Suezdok
    Suezdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Suezloods
    Kattendijkdok 46 (Antwerpen)

  • Omvat
    Twee droogdokken Beliard-Crigton
    Vierde Havendok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Van Cauwelaertsluis en Boudewijnsluis
    Van Cauwelaertsluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Verbindingsdok
    Verbindingsdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Verbindingsdok-Oostkaai
    Verbindingsdok-Oostkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Verbindingsdok-Westkaai
    Verbindingsdok-Westkaai (Antwerpen)

  • Omvat
    Werkhuizen bij droogdokken 1 tot 6
    Kattendijkdok zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Wijnopslagplaats
    Houtdok-Zuidkaai 32 (Antwerpen)

  • Omvat
    Zandvlietsluis en Berendrechtsluis
    Zandvlietsluis zonder nummer (Antwerpen)

  • Omvat
    Zes droogdokken aan Hansadok met pomphuis
    Hansadok zonder nummer (Antwerpen)