Grote Markt en omgeving

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ bouwkundig geheel

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Lier
Deelgemeente Lier
Straat Grote Markt, Eikelstraat, Felix Timmermansplein, Florent Van Cauwenberghstraat, Koning-Albertstraat, Rechtestraat, Vismarkt
Locatie Eikelstraat, Felix Timmermansplein, Florent Van Cauwenberghstraat, Grote Markt, Koning-Albertstraat, Rechtestraat, Vismarkt (Lier)
Status (deels) bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Ad hoc-beschermingen 2017 (beschermingen: 01-01-2017 - 31-12-2017).
  • Ad hoc-beschermingen 2018 (beschermingen: 01-01-2018 - 31-12-2018).
  • Inventarisatie Lier (geografische inventarisatie: 01-01-1990 - 31-12-1990).
  • Omzetten van geografische fiches (01-10-2018 - 31-12-2018).

Juridische gevolgen

is beschermd als stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Grote Markt en omgeving

Deze bescherming is geldig sinds 03-05-2018.

Beschrijving

Op basis van recent archeologisch onderzoek in 2008 en 2011 wordt gesteld dat er weinig aanknopingspunten zijn voor een vroeg- of volmiddeleeuwse kern ter hoogte van de Grote Markt, tenzij als ontsluiting van de bestaande kern rond de Sint-Gummaruskerk. Met de verheffing van Lier tot stad in 1212 en de bloeiende Brabantse lakenindustrie kende Lier echter een expansie en ontstond een nieuwe omwalling. De huidige Grote Markt vormde hierin een belangrijke kern waarop de hoofdstraten, die in verbinding stonden met de stadspoorten, samenkwamen. In die periode was er nog niet echt sprake van een plein op de plaats van de Grote Markt, maar eerder een open ruimte die gebruikt werd om afval te dumpen en die doorkruist werd door twee wegen (één in het verlengde van de Antwerpsestraat en één in het verlengde van de Florent Van Cauwenberghstraat). Tussen het huidige vleeshuis en stadhuis bevond zich een open drinkplaats (Verloren Kost) die ook gebruikt werd als afvalput.

Pas eind 14de-begin 15de eeuw volgde de verstening van de Grote Markt, parallel met haar groeiend belang als commercieel en bestuurlijk centrum van de stad: de markt werd deels gekasseid (voor het stadhuis, waarschijnlijk in 1383), de Verloren Kost werd overwelfd (in 1419) en men bouwde de lakenhalle (in 1367), het belfort, het vleeshuis, de Sint-Jacobskapel en het Sint-Jacobsgodshuis. Archeologische resten van een houten constructie (begin 15de-eind 16de eeuw) zijn mogelijk de markthal. In 1557 werd de volledige Grote Markt opgehoogd en gekasseid. Een blauwe steen die het middelpunt van de stad markeert, is mogelijk een rechtssteen. Tot de heraanleg in 2010 was deze steen omgeven door een unieke spiraal van keien: "Op de grote markt liggen de kasseikens in een enorme spiraal, die naar ’t midden draaiend daar eindigt met een ronde, blauwe steen. Daar heeft voor ’t laatst het schavot gewerkt, doende vallen de koppen van moordenaars (…) Kasseiers zeggen dat die Kasseispiraal een groot kunstkasseierswerk is." (Felix Timmermans, Schoon Lier, 1925, 26-27).

Tijdens de tweede helft van de 16de eeuw werden enkele gebouwtjes tegen het stadhuis en belfort aangebouwd en in de 17de en 18de eeuw voerde men enkele esthetische aanpassingen door die het beeld van de Grote Markt tot 1914 zouden bepalen zoals de verbouwing van het stadhuis in 1740-45 en de bouw of verbouwing van gildehuizen. Zo kreeg het pand D’Eycken Boom aan de Grote Markt 36 begin 18de eeuw een stenen barokke gevel ter vervanging van de bestaande houten gevel. In de 19de eeuw onderging de Grote Markt en omgeving een modernisering: riolering werd aangelegd (1834), men installeerde een stadspomp op de Vismarkt (1835), en heel wat bestaande huizen kregen een winkelpui. In 1839 werd op de Grote Markt een meridiaan aangebracht die het juiste moment aanduidt waarop het 'middag' wordt, waarbij de linkerhoek van het stadhuis fungeert als naald voor de zonnewijzer. De nationale overheid wilde met dit project de tijdsopgave in de verschillende steden harmoniseren.

Naar het einde van de 19de eeuw toe voerde men ook enkele verkeerstechnische aanpassingen door. Zo werd een tramlijn aangelegd en in 1913 verving men het huis op de hoek van de Grote Markt (nummer 44) en de Antwerpsestraat door een beduidend smaller huis waardoor de toegang naar de Antwerpsestraat werd verbreed. Tegelijkertijd groeide vanaf eind 19de eeuw de aandacht voor de historische gebouwen van de Grote Markt en omgeving en voor een pittoresk, historisch geïnspireerd kader. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog waren het stadhuis, het belfort en het "Hotel Colibrant" geklasseerd door de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen. Dit laatste was in 1904 in neogotische stijl gerestaureerd (in feite een bijna reconstructie) als posthotel. In 1908 werd de gevel van het gildehuis "D’Eycken Boom" (Grote Markt 36) gerestaureerd met tussenkomst van de stad, en in datzelfde jaar bouwde men vlakbij het imposante neogotische burgerhuis ("Rome") aan de Grote Markt 38. Het merendeel van de huizen had in 1914 echter nog een (neo)classicistische vormgeving: eenvoudige, witgepleisterde lijstgevels.

Vanaf 29 september 1914 werd de stad gebombardeerd door de Duitsers die de ondertussen bijna volledig verlaten stad 3 oktober innamen. Nadien volgden twee dagen van Engelse beschietingen. Op 5, 6 en 7 oktober 1914 werd de stad door de Duitsers geplunderd en werden gebouwen in brand gestoken. De zwaarste schade was te vinden in het stadscentrum, en met name op en rond de Grote Markt: de Grote Markt 1-7, 10-34, 46-50, 55-56, 61-77 en de Vismarkt 1-5 en 7-17 werden vrijwel totaal vernield, evenals het posthotel aan de toenmalige Mechelsestraat (huidige Florent Van Cauwenberghstraat 3-5).

Tijdens de oorlog pleitte de Duitse bezetter, waarvan de Kommandatur gevestigd was in het neogotische huis aan de westzijde van de Grote Markt 38, voor een snelle opruiming van de beschadigde panden omwille van veiligheid, hygiëne en propaganda. Ze probeerde ook wederopbouw te promoten, zij het slechts met beperkt succes. In totaal werden tijdens de oorlog slechts 120 van de 1400 vernielde of beschadigde huizen heropgebouwd (voornamelijk langs de belangrijke straten, met handelsactiviteit) waaronder dat aan de Grote Markt 24. Sommige hiervan werden gefinancierd door internationale organisaties zoals het Oeuvre Suisse en Belgique dat opgericht werd door de Zwitserse architect Eugen Probst en met de Brusselse architect Alfred Minner als contactpersoon voor Lier (onder andere dat aan de Grote Markt 2). Het winkelhuis aan de Vismarkt 15 is een zeldzaam gerealiseerd voorbeeld van door de Duitsers gesubsidieerde wederopbouw en werd behandeld als voorbeeldproject in Johannes Schüller’s publicatie Neue Kleinhäuser uit 1918.

Reeds in 1915 maakte de Antwerpse architect Gerard De Ridder in opdracht van het Lierse stadsbestuur een plan voor de heraanleg van de provinciale baan Antwerpen-Lier-Herentals en meer algemeen voor het verfraaien en herstellen van de stad. In zijn plannen werd deze baan verbreed voor verkeer met schuine hoeken aan de zijstraten maar hij trachtte deze verkeerseisen in overeenstemming te brengen met de bestaande stedelijke esthetiek (caractère particulier et artistique), met name op de Grote Markt, bijvoorbeeld door het huis op de hoek met de Eikelstraat te herbouwen op een galerij waardoor een betere circulatie kon gecombineerd worden met het behoud van het gesloten karakter van het plein. Dergelijke voorstellen liggen in de lijn van de esthetische stedenbouw die eind 19de eeuw door de Oostenrijker Camillo Sitte en door de Brusselse burgemeester Charles Buls gepropageerd werd. Deze voorstellen werden ook grotendeels uitgevoerd na de Eerste Wereldoorlog.

Andere voorstellen van Gerard De Ridder, zoals het instellen van een esthetische controlecommissie (bouwraad), het subsidiëren van het herstel en de wederopbouw van gebouwen met artistieke waarde en het opnemen van een verplichting om te bouwen in overeenstemming met het karakter van de wijk, werden ook doorgevoerd wat leidde tot een historiserende wederopbouw. Bij een aantal huizen werd de vooroorlogse toestand min of meer gereconstrueerd (bijvoorbeeld Grote Markt 20-22) maar in de meeste gevallen werd gekozen voor een volledig nieuwe maar zogezegd regionaal geïnspireerde neotraditionele vormgeving met weinig verwijzingen naar de vooroorlogse toestand. De huidige architectuur vertoont doorgaans varianten van traditionele bouwschema's geïnspireerd op gotiek en renaissance maar ook uitgesproken neostijlen (onder meer neorococo) met als gevolg een drukke opeenvolging van topgevels. Gezien de commerciële functie hebben deze veelal aangepaste of verbouwde begane gronden. Eerder uitzonderlijk zijn enkele art-deco-getinte gevels (onder meer nummers 67-68).

Tijdens de tweede helft van de 20ste eeuw onderging de Grote Markt nog enkele veranderingen, zoals de afbraak van het Hotel du Commerce en aanpalende Farohuis (nummer 24-26). Bij nieuwbouw bleef men echter vasthouden aan een historiserende vormgeving, soms buitenproportioneel of eerder postmodern geïnterpreteerd.

Vanaf eind 20ste eeuw werd er gediscussieerd over de heraanleg van de Grote Markt wat leidde tot een volksraadpleging op 14 december 2008. Hierbij werd het voorgestelde plan verworpen. De heraanleg van de Grote Markt startte in 2011 naar een ontwerp van de architecten Paul Robbrecht en Hilde Daem. De officiële opening vond plaats op 27 april 2012 ter gelegenheid van "Lier 800", de festiviteiten rond het 800-jarig bestaan als stad.

De Grote Markt van Lier is een ruim gekasseid plein maar met een vrij gesloten karakter door de aaneengesloten bebouwing aan de drie pleinzijden, enkel onderbroken door de smalle openingen naar de straten errond. Door de inplanting van het stadhuis ontstaan bovendien twee verschillende, met elkaar verbonden pleinen, een groot vrijwel rechthoekig ten noordwesten van het stadhuis, en een klein, versmallend plein ten zuidoosten ervan. Waar de Markt zich verwijdt tot plein bevindt zich aan de oostelijke kant het stadhuis met belfort, min of meer parallel met de achterliggende, aaneengesloten bebouwing van het plein waardoor aan de oostzijde van dit stadhuis een smalle straat wordt gecreëerd, ter hoogte van de Brouwerijstraat.

  • Algemeen Rijksarchief, Archief van de Dienst der Verwoeste Gewesten.
  • Architectuurarchief Provincie Antwerpen, Archief Bernard De Meyer en Cornelius Sol.
  • Stadsarchief Lier, reeks Bouwingen 1910-1961.
  • Stadsarchief Lier, Gemeenteraadsverslagen 1915-1926.
  • BARTHOLOMIEUX B., HENDRIKS V. & ACKE B. 2012: Archeologisch onderzoek Grote Markt Lier (Antwerpen), Archaeologia Mediaevalis Kroniek, 35, 7-9.
  • BARTHOLOMIEUX B., HENDRIKS V. & VAN RANSBEECK L. 2015: Archeologische opgraving : Lier Grote Markt (prov. Antwerpen) ; basisrapport, Ingelmunster.
  • BOSCHMANS W. (ed.) 1975: Inventaris van het Lierse monumentenbestand, in: Ontmoeting met het Liers verleden, Lier, 1975.
  • CEULEMANS L. 1980: Wandeling door Lier, Lier.
  • DE BOT H., VERVLOET G. en BOOGAERTS F. 2014: Lier in de Groote Oorlog, Herentals-Lier.
  • LENS A. 1971: Lier in oude prentkaarten, Zaltbommel.
  • LENS A. 1986: Lier voorheen en nu, Antwerpen-Roeselare, 142.
  • LENS A. 1987: D’Eycken Boom te Lier, De woonstede door de eeuwen heen, 74.2, 1-16.
  • LENS A. & MORTELMANS J. 1979: Lier in oude prentkaarten, deel II, Zaltbommel.
  • LENS A. & MORTELMANS J. 1980: Gids voor oud Lier, Antwerpen.
  • LEURS S. 1935: Ars Belgica III, Lier-Antwerpen, 22.
  • TIMMERMANS F. 1924: Schoon Lier, Amsterdam.
  • TIMMERMANS G., LAMPO J. & LENS A. 1997: Met Felix Timmermans door Lier, Leuven.
  • VAN ROY R. 2015: Het geheugen van Lier : verleden en heden van de stad, Gent.
  • VERMEIREN A. 1911: Openbare werken te Lier in XIV en XV, Lyrana, 293-302.
  • VERMEIREN A.O. [1927]: Van oude Lierse huizen en gebouwen, Lier.
  • VRIENS L. 1982: De Wederopbouw van Lier na de Eerste Wereldoorlog, onuitgegeven verhandeling burgerlijk ingenieur-architect KUL.

Bron: -

Auteurs: Kennes, Hilde & Vandeweghe, Evert

Datum tekst: 2017

Alle teksten

Relaties

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Lier

Lier (Lier)

omvat Apotheek Het Moleneyzer

Grote Markt 2, Lier (Antwerpen)

omvat Bankgebouw naar ontwerp van Alphonse Stevens

Grote Markt 3, Lier (Antwerpen)

omvat Brouwerij Het Schaeckberd

Grote Markt 57, Lier (Antwerpen)

omvat Buildragershuis

Felix Timmermansplein zonder nummer, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis

Grote Markt 13, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Colveniershuys

Grote Markt 44, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis D' Eycken Boom

Grote Markt 36, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis De Vijf Ringen

Grote Markt 7, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Den Oyevaer

Grote Markt 1, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Doerne Croon

Grote Markt 64, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Eyseren Hoed

Grote Markt 22, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Rome

Grote Markt 38, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis uit 1922

Grote Markt 75, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Venus Bergh

Grote Markt 43, Lier (Antwerpen)

omvat Burgerhuizen Clynen Palmboom en Den Palmboom

Grote Markt 41, 42, Lier (Antwerpen)

omvat Café Den Hert

Grote Markt 13, Lier (Antwerpen)

omvat Café Het Live Vrouwken

Grote Markt 55, Lier (Antwerpen)

omvat Drie art-nouveaugetinte rijwoningen

Felix Timmermansplein 3, 6, Lier (Antwerpen)

omvat Gasthof De Valk

Grote Markt 27, 28, Lier (Antwerpen)

omvat Gevangenis Het Steen

Vismarkt 11, Lier (Antwerpen)

omvat Gildehuis Het Groenhuys

Grote Markt 37, Lier (Antwerpen)

omvat Gildehuis Sint-Arnoldus

Eikelstraat 2, Grote Markt 20, Lier (Antwerpen)

omvat Herberg 't Lieve Vrouwke

Grote Markt 56, Lier (Antwerpen)

omvat Herberg De Roose

Grote Markt 21, Lier (Antwerpen)

omvat Herberg De Swaen

Grote Markt 11, Lier (Antwerpen)

omvat Herbergen

Grote Markt 8, 9, Lier (Antwerpen)

omvat Hoekpand

Felix Timmermansplein 1, 2, Lier (Antwerpen)

omvat Hoogbrug

Rechtestraat zonder nummer, Lier (Antwerpen)

omvat Huis De dry Haringen

Vismarkt 19, Lier (Antwerpen)

omvat Huis Den Salm

Vismarkt 23, Lier (Antwerpen)

omvat Huizen Keysershoff, Sint-Joseph en Climmende Koey

Florent Van Cauwenberghstraat 1-5, Lier (Antwerpen)

omvat Koffiebranderij

Grote Markt 59, Lier (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch burgerhuis

Grote Markt 53, Lier (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch burgerhuis

Grote Markt 52, Lier (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch hoekpand

Grote Markt 51, Lier (Antwerpen)

omvat Neoclassicistisch winkelhuis

Grote Markt 63, Lier (Antwerpen)

omvat Neorococo burgerhuis

Grote Markt 54B, Koning-Albertstraat 2, Lier (Antwerpen)

omvat Neotraditioneel hoekhuis

Grote Markt 19, Eikelstraat 3, Lier (Antwerpen)

omvat Neotraditioneel winkelhuis

Grote Markt 50, Lier (Antwerpen)

omvat Neotraditionele winkelhuizen

Grote Markt 30, 31, Lier (Antwerpen)

omvat Neotraditionele winkelhuizen

Vismarkt 5-9, Lier (Antwerpen)

omvat Poortgebouw

Grote Markt 59, Lier (Antwerpen)

omvat Sint-Jacobskapel

Grote Markt 60, Lier (Antwerpen)

omvat Stadhuis Lier met belfort

Grote Markt 58, Lier (Antwerpen)

omvat Stadswoning

Grote Markt 26, Lier (Antwerpen)

omvat Stadswoning De Gulde Sterre

Grote Markt 4, Lier (Antwerpen)

omvat Stadswoning uit 1926

Vismarkt 3, Lier (Antwerpen)

omvat Stadswoning van 1918

Vismarkt 15, Lier (Antwerpen)

omvat Stadswoning van 1922

Vismarkt 17, Lier (Antwerpen)

omvat Uitgeverij De Wildeman

Grote Markt 39, Lier (Antwerpen)

omvat Verloren Kost

Grote Markt zonder nummer, Lier (Antwerpen)

omvat Vleeshuis

Grote Markt 54, Lier (Antwerpen)

omvat Warenhuis Gebroeders Delhaize

Grote Markt 76, Vismarkt 1, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Nobel

Grote Markt 70, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Bonte Mantel en De Cleyne Bonte Mantel

Grote Markt 49, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Drij Limoenen

Grote Markt 62, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Duijf

Grote Markt 74, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Gouden Ring

Grote Markt 48, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Gulden Ploeg

Grote Markt 18, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Olifant

Grote Markt 61, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De Wissel of Den Rooden Hoed

Grote Markt 71, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis De zeven sterren

Grote Markt 33, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Den Engel

Grote Markt 73, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Het Gulden Hoofd

Grote Markt 65, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Het Lam

Grote Markt 72, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis In den Engel of Dry Papegaykes

Grote Markt 47, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis in neorococostijl

Grote Markt 29, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Mechelen

Grote Markt 5, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis met klokgevel

Grote Markt 6, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Sinte Huybreght

Grote Markt 46, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis uit begin 20ste eeuw

Felix Timmermansplein 5, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuis Wolfken

Grote Markt 32, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuizen Dry Coningen en Guldenbergh

Grote Markt 16, 17, Lier (Antwerpen)

omvat Winkelhuizen Het Sonneken en De Melckstoop

Grote Markt 67, 68, Lier (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.